آرتروز زانو یک بیماری مزمن دردناک است که به تدریج باعث خرابی و تخریب غضروف مفصل زانو می شود. این وضعیت معمولاً با پیری پیشرفت می کند و می تواند به محدودیت حرکت، درد و عدم راحتی در فعالیت های روزمره منجر شود. آرتروز زانو ممکن است نتیجه فرایندهای التهابی و تخریبی باشد که در زمان رشد و پیری اتفاق می افتد.
انواع آرتروز زانو
آرتروز انواع مختلفی دارد ولی شایعترین انواع آرتروز زانو عبارتند از: استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید و آرتروز پس از آسیب.
استئوآرتریت زانو
استئوآرتریت یا بیماری دژنراتیو مفاصل شایعترین نوع آرتروز زانو بوده که میتواند مفاصل دیگر بدن را نیز درگیر کند. این بیماری معمولاً در اثر فرسایش ناشی از سالخوردگی ایجاد شده و به تدریج پیشرفت میکند. تخریب غضروف باعث درد و التهاب خواهد شد.
آرتریت روماتوئید زانو
آرتریت روماتوئید یکی از بیماریهای خودایمنی بوده که در طی آن سیستم ایمنی به بافت های سالم در مفاصل متعددی از بدن ازجمله زانو حمله میکند. این بیماری باعث التهاب غشا و کپسول مفصلی خواهد شد. سلولهای التهابی با گذشت زمان موادی را آزاد میکنند که باعث تخریب غضروف خواهند شد. آرتریت روماتوئید میتواند افراد را در هر سنی درگیر کند.
آرتروز پس از آسیب
بروز آسیب و ضربه به مفصل زانو میتواند باعث آرتروز در آن شود. آسیب به رباطهای زانو پایداری این مفصل را کم کرده و میتواند باعث تخریب غضروف شود.
آرتروز جوانان
آرتروز جوانان اصطلاحی است که برای آرتروز درگیر کنندهی افراد زیر 16 سال به کار میرود. آرتروز جوانان نیز انواع مختلفی داشته که باعث درد و ورم زانو خواهند شد.
نقرس
نقرس نوعی آرتروز بوده که در اثر تجمع مقدار زیادی اسید اوریک در مفصل رخ میدهد. این اسید در بافت های بدن ازجمله مفاصل، به کریستالهای سوزنی شکلی تبدیل خواهد شد. ازجمله علائم این عارضه میتوان به شروع ناگهانی درد شدید که پس از 4 تا 12 ساعت به اوج خود میرسد اشاره کرد. درد باقی مانده پس از حملهی نقرس ممکن است تا چند هفته باقی بماند. حملات بعدی این بیماری نیز زمان بیشتری داشته و مفاصل بیشتری را درگیر خواهند کرد.
آرتروز واکنشی
آرتروز واکنشی نوعی آرتروز مزمن بوده که پس از عفونت ادراری یا گوارشی رخ میدهد. این عارضه مفاصل بزرگ ازجمله شانه، لگن و زانو را درگیر میکند.
آرتروز عفونی
آرتروز عفونی یا سپتیک به عفونت مفاصل گفته شده و معمولاً توسط باکتریهای منتشر شونده در جریان خون ایجاد میشود. ممکن است این عارضه توسط ویروس یا قارچ نیز ایجاد شود. آرتروز عفونی بیش از هر مفصلی زانو را درگیر میکند.
آرتروز پسوریاتیک
همانند آرتریت روماتوئید، آرتروز پسوریاتیک نیز نوعی بیماری خودایمنی بوده که باعث درد، خشکی، تورم و حساسیت نسبت به لمس در مفصل زانو خواهد شد. مفاصل دیگر بدن به خصوص مفاصل انگشتان دست و پا نیز درگیر این عارضه میشوند. ازجمله دیگر علائم شایع این بیماری میتوان به خستگی مفرط و درد چشم اشاره کرد. پسوریازیس یک بیماری پوستی بوده و بر اساس مطالعات موجود، 20 درصد از افراد مبتلا به پسوریازیس به آرتروز پسوریاتیک نیز مبتلا میشوند. بسیاری از افراد تا سالها قبل از تجربهی درد مفصلی ناشی از آرتروز پسوریاتیک، به بیماری پسوریازیس مبتلا هستند.
علائم و نشانه های بیماری آرتروز زانو چیست؟
در این قسمت به مهمترین علائم این بیماری اشاره می نماییم:
- درد زانو: درد یکی از علائم رایج این عارضه بوده و ممکن است در هنگام فعالیت یا استراحت احساس شود. افزایش درد این افراد با فعالیتهایی مثل راه رفتن یا بالا رفتن از پله ها یا زانو زدن افزایش می یابد .
- خشکی و سفتی زانو: هنگام استراحت یا بعد از نشستن طولانی، ممکن است سفتی و محدودیت در حرکت زانو احساس کنید.
- تورم: به دلیل تجمع مایعات مفصل زانو ممکن است با مقداری تورم مواجه شوید.
- کاهش دامنه حرکتی: افراد مبتلا به آرتروز زانو ممکن است نتوانند زانو خود را به طور کامل خم یا راست کنند.
- صدای تق تق: یکی دیگر علائم این عارضه تق تق کردن زانو بوده که در زمان حرکت زانو صدای تق تق یا خرد شدن را احساس می کنید.
- ضعف عضلانی: عضلات اطراف زانو افرادی که به این عارضه مبتلا هستند، به تدریج ضعیف تر شده و تحلیل می رود.
- خالی کردن زانو یکی از علائم این عارضه بوده که به علت ضعف ساق پا عضلانی و عدم ثبات مفصل زانو بوجود می آید.
- تغییر شکل و اندازه مفصل
- احساس گرمی در مفصل زانو
- کاهش انعطافپذیری مفصل
- تغییر حالت پاها (پرانتزی شدن یا داشتن زانوهای کج)
علت آرتروز زانو چیست؟
بالا رفتن سن از رایجترین دلایل آرتروز زانو است. به طور تقریبی افراد هرچه بیشتر پا به سن میگذارند تا حدودی به ساییدگی زانو مبتلا می شوند. به هرحال برخی عوامل در سنین پایین تر میتوانند ریسک ابتلا به آرتروز را در افراد افزایش دهند. برخی از اصلی ترین عوامل عبارتند از:
- افزایش وزن: افزایش وزن باعث افزایش فشار بر مفاصل شده و هر کیلوگرم وزن میتواند تا 3 کیلوگرم بار اضافی به زانوها واردکند.
- وراثت: عاکل وراثت می تواند فرد را در مقایسه با دیگران بیشتر در معرض ابتلا به آرتروز قرار دهد.
- جنسیت: در زنان بیشتر از مردان احتمال بروز آرتروز وجود دارد؛ مخصوصا در زنان بالای 55 سال
- آسیب های تکراری به مفاصل: درصورتیکه فرد بهدلیل شغلی نیاز بهبرخی کارها داشتهباشد، ازجمله زانوزدن، بلندکردن اجسام سنگین و … بهاحتمال بیشتری به آرتروز زانو مبتلا می شود.
- فعالیت های ورزشی: ورزش هایی مانند فوتبال و تنیس و دو می تواند فرد را در معرض ریسک بالاتری از ابتلا به آرتروز قرار دهد. ورزشکاران باید مراقبت بیشتری از مفاصل خود داشته باشند و فعالیت های بدنی منظم و آرامی در جهت تقویت عضلات مفاصل خود انجام دهند. در واقع این ضعیف شدن عضلات بدن است که فرد به آرتروز مبتلا می شود.
- سایر بیماری ها: ابتلا به دومین نوع شایع آرتریت که به آرتریت روماتوئید شناخته می شود، احتمال بروز آرتروز را در افراد بالا می برد. علاوه بر این مشکلات متابولیک مانند افزایش غیر عادی هورمون خون و یا آهن خون، از جمله بیماری های شایع در ایجاد آرتروز هستند.
چه عواملی احتمال ابتلا به آرتروز زانو را بالا میبرند؟
در حالی که آرتروز زانو ممکن است خیلی از افراد را در برههای از زندگیشان درگیر کند اما هیچ کس علت دقیق آن را نمیداند. متخصصین به خوبی میدانند که چند ریسک فاکتور شانس بروز آرتروز زانو را افزایش میدهند.
- سن: آرتروز با فرسودگی مفاصل در ارتباط بوده و در افراد مسن شایع است. اغلب اوقات افراد 40 ساله و مسن تر دچار این بیماری میشوند.
- جنسیت: زنان بیشتر از مردان در معرض ابتلا به آرتروز زانو هستند که دلیل آن یائسگی است.
- آسیب: آرتروز همینطور میتواند به دلیل فرسودگی مفصل پس از آسیب فیزیکی اتفاق بیفتد. به این بیماری، آرتروز پس از سانحه هم گفته میشود.
- ژنتیک: آرتروز زمینه خانوادگی دارد. اگر والدین یا خواهر/برادرتان آرتروز داشته باشد، شما هم بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری خواهید بود.
- اضافهوزن: اضافهوزن خودش یک ریسک فاکتور مشخص برای آرتروز است، زیرا داشتن اضافهوزن استرس بیشتری روی مفاصل میگذارد.
- یک سری مشاغل خاص: اگر شغلتان روی مفاصلتان استرس وارد میکند یا نیاز به کارهای پرتکرار دارد، شانس ابتلا به آرتروز هم در شما بالا میرود.
- تن عضلانی ضعیف: وقتی که همسترینگ، چهارسر، و عضلات ساق پا ضعیف باشند، استرس بیشتری به غضروف زانو و استخوان زیرین آن وارد میشود. این استرس میتواند منجر به آرتروز زانو شود.
- بیماری یا نواقص مادرزادی: دورههای نقرس یا آرتریت سپتیک یا عفونی و همینطور بیماریهای متابولیک، قرارگیری بد استخوان، و بیماریهای مادرزادی میتوانند شانس ابتلا به آرتروز زانو را بالا ببرند.
- عدم ورزش: درست است که استرس بیش از حد روی مفصل زانو میتواند باعث آرتروز شود، اما همین مسئله برای استرس بیش از اندازه کم روی مفصل هم برقرار است.
تشخیص
پزشک شما از اطلاعات مربوط به خانوادهتان و همینطور سوابق پزشکیتان استفاده میکند تا متوجه این مسئله بشود که آیا علائم شما ناشی از آرتروز زانو است یا خیر. شاید از شما بپرسد چه زمانی متوجه درد یا خشکی شدید، آیا همیشه احساس ناراحتی دارید یا فقط مواقعی خاص یا حین یک سری فعالیت خاص.
آزمایشات غربالگری دیگری که شاید برای ارزیابی وضعیت شما لازم باشد عبارتند از:
- اشعه ایکس: تصویربرداری اشعه ایکس تصاویر شفاف و جزئیای از مفصل زانو ارائه میدهد و شاید زوائد استخوانی یا تنگشدگی مفصل را هم نشان دهد. این دو مورد اصلیترین نشانه برای تشخیص آرتروز زانو هستند.
- سونوگرافی: تکنیک سونوگرافی از امواج صوت سرعت بالا برای ساخت تصاویر آنی از ساختارهای درون بدن ارائه میدهد به طوری که هم پزشک و هم فرد مورد معاینه میتوانند آن را ببینند. سونوگرافی میتواند التهاب در بافتهای نرم و تجمع غیرطبیعی مایع در قسمت جلویی یا پشتی مفصل را نشان دهد.
- امآرآی: تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) صرفاً زمانی لازم خواهد شد که نیاز به رد تشخیص بیماریهای دیگر یا ارزیابی وضعیت سلامتی یا بیماری بافتهای نرم (غضروف، تاندونها، عضلات) زانوی شما باشد.
آزمایش خون هم شاید به رد انواع دیگر آرتروز مثل آرتریت روماتوئید کمک کند.
درمان بیماری آرتروز زانو
درمان آرتروز زانو شامل روش های مختلفی بوده که با توجه به تشخیص پزشک، شدت و نوع بیماری یکی از روشهای ذکر شده در زیر تعیین می شود:
- کاهش وزن: همانطور که میدانید اضافه وزن فشار زیادی به زانو وارد می کند به همین دلیل کاهش وزن به کاهش درد و بهبود بیماری کمک می کند.
- فعالیت بدنی: ورزش هایی مانند پیاده روی، شنا و دوچرخه سواری در تقویت عضلات اطراف زانو نقش بسزایی دارد و همینطور سفتی مفصل را کاهش می دهد.
- دارو درمانی: در صورت تجویز پزشک می توانید جهت کاهش درد و التهاب از داروهای مسکن مانند ایبوپروفن و استامینوفن استفاده نمایید.
- فیزیوتراپی: فیزیوتراپی نقش مهمی در بهبود عملکرد زانو دارد زیرا منجر به تقویت عضلات زانو، بهبود دامنه حرکتی و کاهش درد می شود.
- تزریق ژل: در موارد شدیدتر تزریق استروئید به مفصل در بهبود التهاب و درد بسیار موثر است. همینطور تزریق اسید هیالورونیک منجر به کاهش درد و بهبود فعالیت مفصلی می شود.
- زانوبند و کفش طبی: استفاده از زانوبند و کفش های طبی در کاهش فشار به زانو بسیار مفید است.
- جراحی: روشهای جراحی یکی از بهترین و موثرترین روش برای درمان این عارضه محسوب می شود. آرتروسکوپی زانو و جراحی تعویض مفصل دو نوع جراحی برای درمان این بیماری می باشد.
- تزریق پی آر پی زانو: در این روش، خون بیمار گرفته شده و پس از پردازش، پلاسمای غنی از پلاکت جدا می شود که این پلاکت ها به ترمیم بافت های آسیب دیده کمک می کنند.
خطرات و عوارض آرتروز زانو در صورت عدم درمان
عدم درمان آرتروز زانو به سرعت منجر به بروز خطرات و عوارض جدی و غیرقابل برگشت میشود. از جمله تخریب غضروف مفصل بیشتر و سبب پیشرفت در فرسایش زانو میشود. این امر منجر به کاهش شدید دامنه حرکتی، درد مزمن، التهاب و ایجاد زوائد استخوانی مانند خارهای استخوانی میشود. به علاوه، آسیبهای بیشتر به بافتهای اطراف مفصل نظیر رباطها و تاندونها، ممکن است عملکرد زانو را به شدت محدود کند. در مراحل پیشرفته بیماری، حرکت دادن زانو و انجام فعالیتهای روزمره مانند راه رفتن، بالا رفتن از پلهها یا نشستن و برخاستن به چالشهای بزرگ تبدیل میشود.
در نهایت، با عدم درمان به موقع، ممکن است نیاز به جراحی تعویض مفصل زانو باشد که نه تنها یک فرآیند پرهزینه و زمانبر است، بلکه با خطرات و عوارض زیادی همراه است. بنابراین، عدم توجه به درمان آرتروز زانو میتواند به عواقب جدی و طولانیمدت منجر شود که پیشگیری و درمان به موقع آن را ضروری میسازد.
پیشگیری از آرتروز زانو
بعضی از علل ایجاد آرتروز خارج از کنترل شما هستند، مانند افزایش سن، زن بودن یا داشتن سابقه خانوادگی آرتروز. اما شما میتوانید اقداماتی را برای کاهش خطر ابتلا به آرتروز یا تاخیر در شروع آن انجام دهید.
در اینجا نحوه حفظ سلامت مفاصل با افزایش سن، ذکر شده است:
- در وزن مناسب خود بمانید. اضافه وزن، به مفاصل تحمل کننده وزن مانند لگن و زانو فشار وارد میکند. هر کیلوگرمی که اضافه میکنید تقریباً به اندازه چهار کیلو به زانوهای شما فشار میآورد و شش برابر فشار را به باسن شما وارد میکند.
- قند خون خود را کنترل کنید. قند خون بالا میتواند بافتی را که از مفاصل شما حمایت میکند سفت کند و آنها را نسبت به فشار حساستر کند.
- ورزش. فقط ۳۰ دقیقه ورزش پنج بار در هفته به مفاصل کمک میکند تا نرم بمانند و ماهیچههایی که از زانو و باسن شما حمایت میکنند را تقویت مینمایند. روی تمرینات کم شدت مانند پیاده روی، دوچرخه سواری یا شنا تمرکز کنید.
- کشش دادن. کشش ملایم میتواند دامنه حرکتی شما را بهبود بخشد و مفاصل شما را صاف نگه دارد. سعی کنید هر روز تمرینات کششی ساده را انجام دهید.
- از آسیب دیدن جلوگیری کنید. احتمال ابتلا به آرتروز در مفصل آسیب دیده، بیشتر از مفصلی است که هرگز آسیب ندیده است. هنگام ورزش کردن از لوازم محافظ استفاده کنید و همیشه با کمک زانوها و باسن بلند شوید، نه با کمر.
- سیگار نکشید. سیگار کشیدن بر بافتهایی که از مفاصل شما محافظت میکنند استرس وارد میکند و میتواند منجر به درد آرتروز شود. تحقیق کنید که چگونه بلو کراس میتواند به شما در ترک سیگار کمک کند.
- دو بار در هفته ماهی بخورید. ماهیهای سرشار از امگا ۳ مانند سالمون، قزل آلا و ماهی خال مخالی بخورید. امگا ۳ فواید زیادی برای سلامتی دارد و ممکن است التهاب را کاهش دهد.
- مراقبتهای پیشگیرانه روتین دریافت کنید. پزشک ممکن است تغییراتی در سبک زندگی پیشنهاد بدهد که میتواند به کاهش خطر یا کند کردن پیشرفت آرتروز کمک کند.