ستون فقرات در واقع ستونی متشکل از چند استخوان به نام مهره است که ثبات و پشتیبانی را برای بالاتنه شما فراهم میکند. این ستون به شما امکان می دهد بچرخید و بالاتنه خود را بپیچانید. اعصاب نخاعی از سوراخ های درون مهره های شما عبور می کنند و سیگنال ها را از مغز به سایر اعضای بدن می رسانند. این اعصاب نخاع شما را تشکیل می دهند. استخوان ها و بافت های اطراف از اعصاب نخاع شما محافظت می کنند که اگر آسیب ببینند، ممکن است بر عملکردهایی مانند راه رفتن، تعادل و حس شما تأثیر بگذارد. تنگی ستون فقرات وضعیتی است که در آن فضاهای داخلی ستون فقرات باریک می شوند و طناب نخاعی را فشرده می کنند. این فرآیند معمولاً تدریجی است و می تواند در هر نقطه از ستون فقرات رخ دهد.
انواع تنگی کانال نخاعی کمر و گردن
تنگی کانال نخاعی بهطور کلی به دو نوع زیر تقسیم میشود:
تنگی کانال نخاعی جانبی در کمر و گردن
در این نوع، تنگی در بخشی از ستون فقرات ایجاد میشود که عصبهای نخاعی از آن عبور میکنند. این قسمت که به آن سوراخ بینمهرهای (Foraminal) گفته میشود، محلیست که عصب از میان دو مهره بیرون میزند. وقتی این سوراخ باریک شود، عصب تحت فشار قرار میگیرد و علائمی مانند درد تیرکشنده، بیحسی یا ضعف در اندامها ایجاد میشود. این نوع تنگی بیشتر در ناحیه کمری دیده میشود، اما در ناحیه گردن و حتی بهندرت در ناحیه سینهای نیز میتواند رخ دهد.
تنگی کانال نخاعی مرکزی در کمر و گردن
در این نوع، تنگی مستقیماً در کانال اصلی نخاعی که طناب نخاعی از آن عبور میکند، بهوجود میآید. با کاهش فضای این کانال، فشار مستقیم به نخاع وارد میشود که میتواند باعث بروز درد، اختلال در راهرفتن، بیحسی اندامها یا حتی مشکلات حرکتی جدیتر شود. این حالت نیز معمولاً در ناحیه گردن و کمر شایعتر است. گاهی این نوع تنگی در چند سطح از ستون فقرات همزمان دیده میشود، که به آن تنگی چندسطحی یا پشتسرهم گفته میشود.
در یک دستهبندی کلیتر، تنگی کانال نخاعی را میتوان بر اساس محل درگیری به دو نوع اصلی تقسیم کرد:
- تنگی کانال نخاعی گردن (Cervical Stenosis): که موجب درد گردن میشود و روی عملکرد دستها، تعادل و راهرفتن تأثیر بگذارد.
- تنگی کانال نخاعی کمر (Lumbar Stenosis): که معمولاً باعث درد، بیحسی یا ضعف در پاها و اختلال در حرکت میشود.
رایج ترین دلایل تنگی کانال نخاعی
این دلایل معمولاً به مرور زمان و بهویژه با بالا رفتن سن ایجاد میشوند، اما برخی موارد میتوانند در افراد جوانتر هم دیده شوند.
آرتروز (ساییدگی مفاصل ستون فقرات)
آرتروز ستون فقرات شایعترین علت تنگی کانال نخاعی است. با افزایش سن، مفاصل و غضروفهای بین مهرهها دچار فرسایش میشوند. این فرسایش باعث رشد زوائد استخوانی (استئوفیت) در اطراف مهرهها میشود که به داخل کانال نخاعی یا سوراخهای عصبی فشار وارد میکند.
بیرونزدگی یا فتق دیسک بینمهرهای
دیسکها بین مهرهها قرار دارند و نقش ضربهگیر را ایفا میکنند. گاهی بهدلایل مختلف مانند بلند کردن اجسام سنگین یا آسیبهای ناگهانی، دیسک از جای خود بیرون میزند و به کانال نخاعی یا ریشههای عصبی فشار میآورد، که ممکن است باعث تنگی کانال شود.
ضخیم شدن رباطها
رباطهایی که مهرهها را به هم وصل میکنند، به مرور زمان ممکن است ضخیم یا سفت شوند. ضخیم شدن رباط زرد (ligamentum flavum) یکی از عوامل مهم تنگی کانال مرکزی است که باعث کاهش فضای عبور نخاع میشود.
شکستگی یا دررفتگی مهرهها
در اثر تصادف، سقوط یا آسیبدیدگیهای شدید، مهرهها ممکن است دچار جابهجایی یا شکستگی شوند. این اتفاق میتواند ساختار طبیعی کانال نخاعی را تغییر دهد و باعث تنگ شدن آن شود.
سرطان یا تومورهای نخاعی
گرچه نادر است، اما وجود تومور در داخل یا اطراف کانال نخاعی میتواند به طناب نخاعی فشار وارد کند و فضا را محدود کند. این تومورها میتوانند خوشخیم یا بدخیم باشند.
ناهنجاریهای مادرزادی
برخی افراد با ناهنجاری ستون فقرات متولد میشوند، مثلاً کانال نخاعی باریکتر از حد طبیعی دارند. این نوع تنگی که به آن تنگی مادرزادی گفته میشود، ممکن است در سنین پایینتر هم علائم ایجاد کند.
لغزش مهرهها (اسپوندیلولیستزی)
وقتی یک مهره به سمت جلو روی مهره پایینی میلغزد، ممکن است به کانال نخاعی یا سوراخ بین مهرهای فشار وارد کند. سرخوردگی مهره کمر معمولاً در ناحیه کمری رخ میدهد و میتواند باعث تنگی کانال شود.
علائم تنگی کانال نخاعی
زمانی که تنگی کانال نخاعی برای اولین بار ایجاد می شود، ممکن است علائمی داشته باشید یا نداشته باشید. در MRI یا سی تی اسکن بسیاری از افراد شواهدی مبنی بر تنگی کانال نخاعی وجود دارد، اما ممکن است علائمی نداشته باشند. علائم اغلب به تدریج شروع می شوند و با گذشت زمان بدتر می شوند. همچنین بسته به محل تنگی و اینکه کدام اعصاب تحت تأثیر قرار می گیرند، ممکن است علائم متفاوتی را تجربه کنید. تنگی کانال نخاعی می تواند در هر نقطه از ستون فقرات رخ دهد، قسمت پایین کمر (شماره یک شایعترین ناحیه است) و گردن نواحی شایعی هستند. علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و ممکن است بیایند و بروند.
علائم تنگی کانال نخاعی گردن عبارتند از:
- گردن درد
- بیحسی یا گزگز در قسمتهای مختلف دست و پا (علائم را میتوان در هر نقطه زیر فشار عصب احساس کرد.)
- ضعف یا کلافگی در قسمتهای مختلف دست و پا
- مشکل در برقراری تعادل
- از دست دادن عملکرد دست، مانند مشکل در نوشتن یا بستن دکمه پیراهن
- از دست دادن کنترل مثانه یا روده (در موارد شدید)
علائم تنگی کانال نخاعی کمر (لومبار) عبارتند از:
- درد در ناحیه کمر. درد گاهی اوقات به عنوان یک درد مبهم یا حساسیت به یک احساس الکتریکی یا سوزش توصیف میشود. درد میتواند بیاید و برود.
- سیاتیک. این درد از باسن شروع میشود و تا پایین ساق پا کشیده میشود و ممکن است تا کف پای شما ادامه پیدا کند.
- احساس سنگینی در پاها که ممکن است منجر به گرفتگی در یک یا هر دو پا شود.
- بیحسی یا سوزن سوزن شدن (“گزگز کردن”) در باسن یا پا
- ضعف در پا (با بدتر شدن تنگی)
- دردی که هنگام ایستادن طولانی مدت، راه رفتن یا راه رفتن در سراشیبی بدتر می شود.
- دردی که هنگام خم شدن، کمی خم شدن به جلو، راه رفتن در سربالایی یا نشستن کاهش می یابد.
- از دست دادن کنترل مثانه یا روده (در موارد شدید)
علائم تنگی کانال نخاعی شکم (قفسه سینه) عبارتند از:
- درد، بیحسی، سوزن سوزن شدن و یا ضعف در سطح شکم یا زیر آن
- مشکل در حفظ تعادل
چه کسانی بیشتر در معرض تنگی کانال نخاعی قرار دارند؟
خطر ابتلا به تنگی کانال نخاعی در موارد زیر افزایش خواهد یافت:
- کم بودن قطر کانال نخاعی بطور مادرزادی
- این عارضه در زنان بیشتر است.
- فرد ۵۰ سال یا بیشتر سن داشته باشد.
- فرد قبلاً جراحی، شکستگی یا جراحات ستون فقرات داشته باشد.
تشخیص تنگی کانال نخاعی
پزشک سابقه پزشکی شما را بررسی می کند، در مورد علائم شما سوال می پرسد و معاینه فیزیکی انجام می دهد. در طول معاینه فیزیکی، پزشک ممکن است ستون فقرات شما را لمس کند و بر روی نواحی مختلف آن فشار بیاورد تا ببیند آیا این فشارها باعث درد می شوند یا خیر. پزشک احتمالاً از شما می خواهد که در جهات مختلف خم شوید تا ببینید آیا ستون فقرات شما در موقعیتهای مختلف دچار درد یا علائم دیگر میشود یا خیر. او همچنین تعادل، نحوه حرکت و راه رفتن و قدرت دست و پاهای شما را بررسی می کند.
برای بررسی ستون فقرات و تعیین محل دقیق، نوع و وسعت مشکل، آزمایش های تصویربرداری ضروری هستند. مطالعات تصویربرداری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
اشعه ایکس
تصویربرداری با اشعه ایکس از کمر میتواند تغییرات استخوانی مانند خارهای استخوانی را که ممکن است فضای داخل کانال نخاعی را باریک کند، آشکار کند. هر تصویربرداری اشعه ایکس شامل یک بار قرار گرفتن در معرض اشعه است.
-
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI)
MRI از یک آهنربای قدرتمند و امواج رادیویی برای تولید تصاویر مقطعی از ستون فقرات شما استفاده می کند. این آزمایش می تواند آسیب دیسک ها و رباط های شما و همچنین وجود تومورها را تشخیص دهد. مهمتر از همه، می تواند نشان بدهد که اعصاب نخاع تحت فشار قرار گرفته است یا خیر.
-
سی تی یا سی تی میلوگرام
اگر نمی توانید ام آر آی انجام دهید، پزشک ممکن است توموگرافی کامپیوتری (CT) را به شما توصیه کند. آزمایشی که تصاویر اشعه ایکس گرفته شده از زوایای مختلف را برای تولید تصاویر دقیق و مقطعی از بدن شما ترکیب می کند. در سی تی میلوگرام، سی تی اسکن پس از تزریق رنگ کنتراست انجام میشود. این رنگ طناب نخاعی و اعصاب را مشخص می کند و می تواند فتق دیسک، خار استخوان و تومور را نشان دهد.
تفاوت علائم تنگی کانال نخاعی با دیسک کمر یا آرتروز
علائم تنگی کانال نخاعی معمولاً به شکل تدریجی بروز میکنند و در بسیاری از موارد با بیحسی، ضعف عضلانی و درد هنگام راه رفتن همراه هستند. این علائم اغلب زمانی شدید تر میشوند که فرد در حالت ایستاده یا در حال راه رفتن است و معمولاً با نشستن یا خم شدن به جلو بهبود مییابند. این ویژگیها باعث میشود که تشخیص تنگی کانال نخاعی از سایر مشکلات ستون فقرات همچون دیسک کمر یا آرتروز ضروری باشد.
در مقایسه، درد ناشی از دیسک کمر اغلب بهصورت ناگهانی ظاهر میشود و ممکن است در اثر بلند کردن جسم سنگین یا حرکت نامناسب آغاز شود. این درد معمولاً به باسن و پا تیر میکشد و بسته به محل آسیب دیده دیسک، در یک یا هر دو سمت بدن احساس میشود. برخلاف علائم تنگی کانال نخاعی، درد دیسک کمر با استراحت مطلق و دراز کشیدن ممکن است بیشتر شود.
آرتروز ستون فقرات بیشتر با خشکی، کاهش دامنه حرکتی و درد مزمن همراه است که در طول روز و با فعالیت بدتر میشود. در حالی که تنگی کانال نخاعی فشار مستقیم بر نخاع یا ریشههای عصبی وارد میکند، آرتروز بیشتر ناشی از تخریب مفاصل و بافتهای اطراف است. تشخیص تفاوت بین این سه عارضه تنها از طریق بررسی دقیق علائم و انجام تصویر برداری ممکن است.
چه زمانی علائم تنگی کانال نخاعی خطرناک میشود؟
علائم تنگی کانال نخاعی زمانی نگران کننده و خطرناک تلقی میشوند که عملکرد طبیعی اندامها و سیستم عصبی بدن را مختل کنند. بهطور معمول، بیماران ممکن است دچار درد مزمن در ناحیه کمر یا گردن شوند، اما در موارد شدید، این علائم به ضعف شدید عضلانی، بیحسی طولانیمدت در پاها یا بازوها و حتی اختلال در کنترل ادرار و مدفوع منجر میشود. این نشانهها میتوانند نشان دهنده فشار شدید بر نخاع یا ریشههای عصبی باشند که نیاز به بررسی فوری دارند.
در صورت مشاهده علائمی مانند عدم تعادل هنگام راه رفتن، افتادنهای مکرر یا ناتوانی در ایستادن طولانی، باید فوراً به پزشک متخصص مراجعه کرد. این وضعیتها ممکن است هشدار هایی جدی برای پیشرفت بیماری باشند. اگرچه برخی از علائم تنگی کانال نخاعی میتوانند با درمانهای غیر جراحی کنترل شوند، اما بروز مشکلات عصبی شدید یا پیش رونده معمولاً نشانه نیاز به جراحی فوری برای رفع فشار بر نخاع است.
نادیده گرفتن این نشانههای هشدار دهنده میتواند عواقب جبران ناپذیری مانند آسیب دائمی به اعصاب یا از دست دادن کنترل اندامها به همراه داشته باشد. بنابراین، آگاهی از اینکه چه زمانی علائم تنگی کانال نخاعی خطرناک میشود، به بیماران کمک میکند تا در زمان مناسب برای درمان اقدام کنند و از پیشرفت بیماری جلوگیری نمایند
راههای درمان تنگی کانال نخاعی
هیچگونه دارو یا درمانی وجود ندارد که قادر باشد عارضه تنگی کانال نخاعی را به طور کامل درمان کرده یا متوقف سازد. اولین راه برای کنترل علائم خفیف تا متوسط تنگی کانال نخاعی، درمان محافظه کارانه و غیرجراحی میباشد. با این وجود، اگر درد بیمار شدید بوده و ناتوان کننده باشد و فرد در راه رفتن با مشکل شدید و جدی مواجه باشد، ممکن است پزشک جراحی را پیشنهاد کند.
داروهای مسکن بدون نسخه اعم از استامینوفن یا داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) اعم از ایبوپروفن یا ناپروکسن میتوانند درد ناشی از این عارضه را تسکین دهند. علاوه بر این موارد، پزشک متخصص روماتولوژی ممکن است داروهای دیگری را نیز به منظور کمک به تسکین به درد یا اسپاسم عضلانی برای شما تجویز کند.
فیزیوتراپی
هدف فیزیوتراپی کمک به برگشت شما به توانایی کامل برای انجام فعالیت در سریعترین زمان ممکن است. متخصص فیزیوتراپی میتواند با اصلاح وضعیت بدنی، آموزش صحیح راه رفتن و بلند کردن اجسام و همچنین آموزش حرکاتی برای تقویت عضلات پشت، پا و شکم به شما کمک کند.
فیزیوتراپیست با آموزش حرکات کششی مناسب موجب افزایش انعطاف پذیری ستون فقرات و پاهای شما نیز میشود. در طی دوره فیزیوتراپی، حرکات ورزشی و تمرینات تقویتی جزو عناصر کلیدی روند درمانی بوده که بعداً نیز باید بخشی از روتین روزانه شما باشند. اما حتماً قبل از شروع هرگونه برنامه ورزشی جدید، با پزشک خود مشورت داشته باشید.
تحریک الکتریکی
تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست (TENS) درمانی است که از جریان الکتریکی ولتاژ پایین برای تسکین درد استفاده میکند. در این درمان الکترودهای این دستگاه به گردن یا کمر متصل شده و با جریان الکتریکی قابل تنظیم، سلولهای عصبی را تحریک میکند. این جریان الکتریکی موجب تسکین درد شده و ترشح اندورفین را در بدن افزایش میدهد. تحقیقات نشان میدهند که تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست (TENS) میتواند برای افرادی که دچار تنگی کانال نخاعی هستند موثر واقع شود.
لیزر تراپی
لیزر تراپی یک روش درمانی موثر، ایمن و غیردارویی برای تسکین درد ناشی از بیماریهای مزمن مانند تنگی کانال نخاعی در ناحیه کمر است. در لیزر تراپی که همچنین به عنوان درمان فوتوبیومدولاسیون (PBMT) نیز شناخته میشود، از طول موجهای خاصی از نور برای تحریک واکنشهای شیمیایی در بدن استفاده میشود. به طور کلی، لیزر تراپی موجب بهبود روند تولید و انتقال انرژی در سلولها میشود.
لیزرتراپی همچنین فعالیت عروقی را برای کاهش التهاب و تحریک تولید عروق خونی جدید بهبود بخشیده و فعالیت متابولیکی بدن را برای افزایش میزان انرژی سلولها و برای تقویت سیستم ایمنی و ترمیم و بازسازی بافت عضلانی، بالا میبرد.
این روش درمانی موجب بازسازی یا رشد جدید رشتههای عصبی شده و این امر میتواند به بدن برای غلبه بر آسیب عصبی مرتبط با تنگی کانال نخاعی ناحیه کمری کمک کند.
تکار تراپی
تکار تراپی با تولید امواج رادیو فرکانس (طیف امواج الکترومغناطیسی) موجب انتقال انرژی به بافتهای بدن شده و این امر انتقال مواد یونی به ویژه مولکولهای آب، سدیم، پتاسیم، کلسیم، کلرید را تسریع میکند و نهایتاً موجب ایجاد نوعی اثر حرارتی عمیق درمانی میشود. تمامی این موارد موجب افزایش جریان خون ناحیه شده و فعالیت متابولیکی بدن را افزایش میدهند و موجب تحریک پاسخ درمانی در سلولهای بدن میشود.
تزریق استروئید
تزریق کورتیکواستروئیدها در نزدیکی ستون فقرات و در ناحیهای که تنگی کانال نخاعی و فشردگی عصب نخاعی رخ داده یا در نواحی که استخوانها بر روی هم ساییده میشوند، میتواند موجب کاهش التهاب، درد و تحریک شدگی ناحیه شود. با این حال، تعداد تزریق استروئید محدود بوده (معمولاً ۳ یا ۴ تزریق در سال) چرا که تزریق کورتیکواستروئیدها میتواند به مرور زمان باعث تضعیف استخوان و بافت مجاور آن شود.
جراحی
هر جراحی خطرات خاصی را به همراه دارد، به ویژه اگر ستون فقرات درگیر باشد. از این رو، انجام درمان محافظه کارانه قبل از جراحی راه حل بهتری است. اگر با درمانهای قبلی نتیجه نگیرید، جراحی توصیه خواهد شد. جراحی تنگی کانال نخاعی شامل برداشتن خار استخوانی یا رشد استخوانی بیش از حدی است که موجب کاهش فشار از کانال نخاعی ستون فقرات میشود. هدف سایر جراحیهای این عارضه نیز متوقف کردن درد ناشی از حرکت بخش ناپایدار ستون فقرات است.
برخی از جراحیهای رایج برای تنگی کانال نخاعی عبارتند از:
- جراحی کاهش فشار ستون فقرات (لامینکتومی)
- جراحی فیوژن ستون فقرات
- جراحی رباط بین خاری/میان لایهای
راههای پیشگیری از تنگی کانال نخاعی
عمده دلایل ایجاد تنگی کانال نخاعی عبارتند از ساییدگی و فرسایش استخوانی مرتبط با سن، آرتروز و از دست دادن توده استخوانی و عضلانی. به همین دلیل شما نمیتوانید به طور کامل از بروز تنگی کانال نخاعی پیشگیری کنید. اما میتوانید برخی از موارد را انجام دهید تا خطر ابتلا به این عارضه را کاهش داده یا میزان پیشرفت آن را کند سازید:
- رژیم غذایی سالمی داشته باشید و وزن متناسب خود را حفظ کنید.
- سیگار نکشید. میتوانید برای ترک سیگار از پزشک کمک بگیرید.
- پوسچر یا حالت صحیح بدن خود را حفظ کنید.
- ورزش کنید. میتوانید از پزشک یا فیزیوتراپیست خود بخواهید که حرکات ورزشی مناسب را به شما آموزش دهند. استراحت بیش از حد میتواند به جای مفید بودن مضر واقع شود.