دیسک گردن یکی از شایعترین مشکلات ستون فقرات است که میتواند باعث درد، بیحسی، گزگز دستها و حتی ضعف عضلانی شود. با گسترش سبک زندگی کمتحرک، کار طولانی با موبایل و کامپیوتر و وضعیتهای نامناسب بدنی، شیوع این عارضه در سالهای اخیر افزایش یافته است. در این مقاله جامع، به بررسی کامل ساختار گردن، علتهای ایجاد دیسک گردن، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص، درمانهای غیرجراحی و جراحی، تمرینات مفید و راهکارهای پیشگیری میپردازیم.
آشنایی با ساختار ستون فقرات گردنی
گردن از هفت مهره تشکیل شده که به آنها مهرههای گردنی گفته میشود. این مهرهها از پایه جمجمه تا ابتدای قفسه سینه امتداد دارند و وظیفه نگهداری سر، محافظت از نخاع و ایجاد امکان حرکت در جهات مختلف را بر عهده دارند.
بین هر دو مهره، ساختاری نرم و انعطافپذیر به نام دیسک بینمهرهای قرار دارد. دیسک مانند یک بالشتک عمل میکند و ضربات وارده را جذب میکند. این ساختار شامل:
هسته ژلاتینی مرکزی (نوکلئوس پولپوزوس)
لایه بیرونی فیبری و محکم (آنولوس فیبروزوس)
زمانی که لایه بیرونی ضعیف یا پاره شود و هسته داخلی به بیرون برجسته گردد، حالتی ایجاد میشود که به آن فتق یا بیرونزدگی دیسک میگویند.
دیسک گردن چیست؟
دیسک گردن یا فتق دیسک گردنی زمانی رخ میدهد که دیسک بینمهرهای در ناحیه گردن دچار بیرونزدگی شود و به ریشههای عصبی یا نخاع فشار وارد کند. این فشار میتواند باعث بروز علائم عصبی مانند درد تیرکشنده به بازو، بیحسی انگشتان یا ضعف عضلات شود.
شدت علائم به میزان فشار روی عصب و محل درگیری بستگی دارد.
علل ایجاد دیسک گردن
عوامل مختلفی میتوانند باعث تخریب یا بیرونزدگی دیسک گردنی شوند:
1. افزایش سن
با بالا رفتن سن، دیسکها آب خود را از دست میدهند و انعطافپذیری آنها کاهش مییابد. این فرآیند که دژنراسیون دیسک نام دارد، احتمال پارگی را افزایش میدهد.
2. وضعیت نامناسب بدن
خم کردن طولانیمدت گردن هنگام کار با موبایل یا لپتاپ (اصطلاحاً «گردن پیامکی») فشار زیادی به مهرههای گردنی وارد میکند.
3. ضربه یا تصادف
آسیبهای ناگهانی مانند تصادف رانندگی یا سقوط میتواند باعث پارگی دیسک شود.
4. حرکات تکراری
مشاغلی که نیاز به خم و راست کردن مداوم گردن دارند، خطر ابتلا را افزایش میدهند.
5. ضعف عضلات گردن
عضلات ضعیف نمیتوانند بهخوبی از مهرهها حمایت کنند و فشار بیشتری به دیسک وارد میشود.
علائم دیسک گردن
حتی یک فتق کوچک میتواند درد شدیدی ایجاد کند؛ چراکه اعصاب اطراف دیسکها در فضای کوچکی قرار گرفتهاند. فتق دیسک گردن معمولاً باعث درد گردن و دست شده که شاخصهی اصلی درد رادیکولار (درد با منشأ ریشههای عصبی) خواهد بود. درد دست با فشار دیسک بر روی اعصاب گردن ایجاد شده که منجر به انتشار درد به عصب دست خواهد شد. این درد در مراحل اولیهی فشار بر روی عصب بیشترین شدت را خواهد داشت.
علاوه بر درد ممکن است بی حسی یا مور مور دست نیز وجود داشته باشد که تا نوک انگشتان انتشار پیدا میکند. همچنین ممکن است فرد دچار ضعف عضلات شود. بسته به موقعیت دیسک بیرون زده ممکن است علائم مختلفی را تجربه کنید:
دیسک C4-C5
فتق این دیسک میتواند باعث درد شانه و ضعف عضلات بالای بازو (دلتوئید) شود، ولی معمولاً باعث بی حسی و مورمور شدن نخواهد شد.
دیسک C5-C6
فتق این دیسک ممکن است باعث ضعف عضلهی دوسر و عضلات اکستنسور مچ شود. بی حسی و مورمور شدن ممکن است تا انگشت شست منتشر شوند. فتق این دیسک شایع است.
دیسک C6-C7
فتق این دیسک میتواند باعث فشار بر روی ریشهی عصبی C7 شده و در خلف و پایین دست تا نوک انگشت اشاره درد ایجاد کند. معاینات بالینی معمولاً یک کاهش رفلکس در عضلهی سه سر بازو را نشان میدهند که با عصب C7 در ارتباط است. همچنین ممکن است ضعف آرنج و مچ وجود داشته باشد. درنتیجه میتوان گفت که الگوی علائم ایجاد شده با فتق هر دیسک متفاوت است.
فتق این دیسک میتواند به شکل درد پشت شانه، که به پشت بازو، ساعد و کف دست منتشر میشود؛ خود را نشان دهد. بی حسی و مورمور شدن نیز ممکن است تا انگشت وسط منتشر شوند.
وسط کانال نخاعی
اگر فتق دیسک به طرف کانال نخاعی اتفاق بیفتد، بر روی نخاع فشار وارد خواهد شد. این مشکل به شکل اختلالات تعادل و راه رفتن و همچنین ضعف و مشکلات حسی پاها بروز پیدا میکند. آسیب به نخاع (میلوپاتی) که در ام آر آی قابل مشاهده است یکی از علائم جدیای بوده که باید در اولین فرصت به آن رسیدگی کرد. در موارد شدید و نادر ممکن است بیمار دچار فلج اندامهای تحتانی شود.
دیسکهای گردن معمولاً اندازهی بزرگی ندارند ولی حتی یک فتق کوچک میتواند ریشههای عصبی را تحت فشار قرار داده و درد ایجاد کند. این درد معمولاً در مراحل ابتدایی شدیدتر است.
تفاوت دیسک گردن با آرتروز گردن
گاهی افراد درد گردن را با آرتروز اشتباه میگیرند. در آرتروز، غضروف مفاصل بین مهرهها تخریب میشود، در حالیکه در دیسک گردن، بیرونزدگی دیسک عامل اصلی فشار بر عصب است. البته این دو مشکل میتوانند همزمان نیز وجود داشته باشند.
دیسک گردن در چه افرادی شایعتر است؟
کارمندان اداری
رانندگان
افراد بالای ۴۰ سال
ورزشکاران رشتههای برخوردی
افراد با سابقه آسیب گردنی
روشهای تشخیص دیسک گردن
1. شرح حال و معاینه فیزیکی
پزشک دامنه حرکتی گردن، قدرت عضلات و رفلکسها را بررسی میکند.
2. تصویربرداری
MRI: دقیقترین روش برای مشاهده فشار روی عصب
سیتی اسکن: بررسی ساختار استخوانی
رادیوگرافی ساده: برای رد شکستگی یا ناهنجاری
3. نوار عصب و عضله (EMG)
برای بررسی میزان آسیب عصبی استفاده میشود.
گزینههای درمانی برای فتق دیسک گردن
درد ناشی از فتق دیسک گردن معمولاً با استفاده از دارو قابل کنترل بوده و میتوان با کمک روشهای درمانی محافظه کارانه (بدون جراحی) آن را درمان کرد.
درمان فتق دیسک گردن ابتدا با هدف تسکین درد انجام شده و ضعف و بی حسی و احساس مورمور به تدریج از بین خواهند رفت. زمانی که درد بهبود پیدا میکند، معمولاً بازگشتی در کار نیست. ممکن است برطرف شدن علائم دیگر زمان ببرد ولی در صورتی که درد بیمار کنترل شده باشد نیازی به استفاده از روشهای درمانی تهاجمی (جراحی) نخواهیم داشت؛ چراکه عمل جراحی به بهبود سریعتر ریشهی عصبی کمکی نخواهد کرد. با این حال بیمارانی که دچار ضعف شدید در اثر فتق دیسک هستند نیازمند عمل جراحی بوده و انجام عمل میتواند موقعیت عصب برای بهبودی را فراهم کند.
درمان محافظه کارانه
معمولاً درمان به شکلی ساده با استراحت و دارو شروع میشود. داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن یا مهارکنندههای COX-2 مثل سلکوکسیب میتوانند التهاب دیسک را کاهش داده و درد را کمتر کنند. اگر درد شدید بوده و یا بیش از 2 هفته طول بکشد ممکن است داروهای قویتری مثل استروئیدهای خوراکی در نظر گرفته شوند.
در حالی که داروها میتوانند درد را تسکین دهند، اگر عارضه به صورت خود به خودی بهبود پیدا نکند گزینههای مختلفی وجود خواهند داشت:
فیزیوتراپی
تمریناتی وجود دارند که میتوانند به کاهش فشار از روی ریشههای عصبی کمک کنند.
تزریق اپیدورال
در بیمارانی با درد رادیکولار مقاوم به درمانِ بدونِ جراحی، تزریق اپیدورال تحت گاید سی تی میتواند علائم را برطرف کند. در این روش ترکیبی از داروهای ضدالتهاب (کورتیزول) و مسکن (لیدوکائین) به اطراف عصب تحت فشار تزریق میشود. این روش هر چند هفته یک بار قابل تکرار بوده و نرخ موفقیت آن در تسکین درد حدود 70 درصد است.
در صورت عدم تسکین درد با دارو و فیزیوتراپی این روش در نظر گرفته میشود. تزریق اپیدورال تقریباً در 70 درصد مواقع درد را تسکین داده و در صورت کارآمد بودن میتوان این تزریق را هر دو هفته یک بار تا سقف 3 مرتبه در سال تکرار کرد.
درمان جراحی
اگر پس از چند هفته درمان محافظهکارانه بهبودی حاصل نشود یا ضعف عصبی پیشرونده وجود داشته باشد، جراحی توصیه میشود.
عوارض احتمالی در صورت عدم درمان
درد مزمن
ضعف دائمی عضلات
کاهش حس انگشتان
اختلال تعادل
آسیب دائمی نخاع (در موارد شدید)
به همین دلیل مراجعه به پزشک در صورت تداوم علائم اهمیت زیادی دارد
پیشگیری از دیسک گردن
پیشگیری نقش مهمی در سلامت ستون فقرات دارد:
تنظیم ارتفاع مانیتور همسطح چشم
پرهیز از خم کردن طولانی گردن هنگام استفاده از موبایل
استراحت هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه هنگام کار
استفاده از بالش مناسب هنگام خواب
تقویت عضلات گردن و پشت
حفظ وزن مناسب
سوالات متداول درباره دیسک گردن
1. آیا دیسک گردن خودبهخود خوب میشود؟
در بسیاری از موارد خفیف تا متوسط، علائم دیسک گردن با استراحت نسبی، فیزیوتراپی و دارو طی چند هفته تا چند ماه بهبود پیدا میکند. بدن میتواند التهاب اطراف عصب را کاهش دهد و علائم کمتر شود. اما در موارد شدید یا همراه با ضعف عصلانی، نیاز به بررسی تخصصی وجود دارد.
2. دیسک گردن دقیقاً چیست؟
دیسک گردن به بیرونزدگی یا پارگی دیسک بین مهرههای ناحیه Cervical spine گفته میشود که میتواند به ریشههای عصبی یا نخاع فشار وارد کند و باعث درد، بیحسی یا ضعف شود.
3. درد دیسک گردن به کجا انتشار پیدا میکند؟
بسته به محل درگیری عصب، درد ممکن است:
به شانه انتشار یابد
در بازو تیر بکشد
تا انگشتان دست ادامه پیدا کند
همراه با گزگز یا بیحسی باشد
گاهی حتی سردردهای پشتسری نیز ایجاد میشود.
4. چه زمانی جراحی برای دیسک گردن لازم است؟
جراحی زمانی توصیه میشود که:
درد شدید با درمانهای غیرجراحی بهتر نشود
ضعف عضلانی پیشرونده وجود داشته باشد
فشار شدید روی نخاع ایجاد شده باشد
5. آیا استفاده از موبایل باعث دیسک گردن میشود؟
استفاده طولانیمدت از موبایل با گردن خمشده (اصطلاحاً گردن پیامکی) میتواند فشار زیادی به مهرههای گردنی وارد کند و در درازمدت خطر آسیب دیسک را افزایش دهد. اصلاح وضعیت گردن هنگام استفاده از گوشی بسیار مهم است.
6. بهترین روش خوابیدن برای دیسک گردن چیست؟
خوابیدن به پشت با بالش استاندارد طبی
یا خوابیدن به پهلو با حفظ راستای سر و ستون فقرات
پرهیز از خوابیدن روی شکم
بالش باید طوری باشد که گردن در راستای بدن قرار گیرد، نه خیلی بالا و نه خیلی پایین.
7. آیا ورزش برای دیسک گردن ضرر دارد؟
ورزشهای مناسب و اصولی نهتنها ضرر ندارند بلکه بسیار مفید هستند. تمرینات تقویت عضلات عمقی گردن و اصلاح وضعیت بدنی به کاهش فشار روی دیسک کمک میکنند. اما حرکات ناگهانی، وزنههای سنگین و ورزشهای برخوردی بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
8. آیا دیسک گردن باعث بیحسی دست میشود؟
بله. اگر بیرونزدگی دیسک به ریشه عصبی فشار وارد کند، ممکن است در بازو یا انگشتان دست بیحسی، گزگز یا حتی ضعف عضلانی ایجاد شود.
9. تفاوت دیسک گردن با گرفتگی عضلانی چیست؟
گرفتگی عضلانی معمولاً موقتی است و با ماساژ و استراحت بهتر میشود، اما دیسک گردن معمولاً با علائم عصبی مانند انتشار درد به دست، بیحسی یا ضعف همراه است و نیاز به بررسی تخصصی دارد.
10. آیا دیسک گردن خطرناک است؟
در اغلب موارد خطرناک نیست و با درمان مناسب کنترل میشود. اما اگر باعث فشار شدید بر نخاع شود و علائمی مانند اختلال تعادل یا بیاختیاری ایجاد کند، یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.