زانو یکی از پیچیده‌ترین و پرکاربردترین مفاصل بدن است که وزن بدن، حرکات روزمره و فعالیت‌های ورزشی را تحمل می‌کند. به همین دلیل این مفصل بیش از سایر مفاصل در معرض آسیب، ساییدگی و درد قرار می‌گیرد.
زانو درد یکی از شایع‌ترین مشکلات اسکلتی–عضلانی محسوب می‌شود و در تمام سنین، از نوجوانان ورزشکار تا سالمندان، رخ می‌دهد. این درد می‌تواند خفیف و گذرا باشد یا آن‌قدر شدید شود که توانایی حرکت و کیفیت زندگی فرد را مختل کند.

ساختار زانو و اهمیت آن

برای درک زانو درد، ابتدا باید ساختار این مفصل را بشناسیم. زانو یک مفصل لولایی است که از اجزای زیر تشکیل می‌شود:

۱. استخوان‌ها

• استخوان ران (فیمور)

• استخوان ساق (تیبیا)

• کشکک زانو (پاتلا)

۲. غضروف

غضروف مفصلی سطح استخوان‌ها را می‌پوشاند و مانند کمک‌فنر عمل می‌کند.

۳. رباط‌ها (لیگامان‌ها)

رباط‌ها برای پایداری زانو ضروری‌اند:

• رباط صلیبی قدامی (ACL)

• رباط صلیبی خلفی (PCL)

• رباط جانبی داخلی (MCL)

• رباط جانبی خارجی (LCL)

۴. مینیسک

دو بافت نیم‌حلقه‌ای به نام مینیسک داخلی و خارجی که فشار را توزیع و ثبات زانو را تأمین می‌کنند.

۵. تاندون‌ها

تاندون‌های عضلات ران و ساق باعث حرکت زانو می‌شوند.

۶. بورس‌ها

کیسه‌های کوچک پر از مایع که اصطکاک را کاهش می‌دهند.

علل شایع زانو درد

۱. آرتروز (ساییدگی مفصل)

شایع‌ترین علت زانو درد در بزرگسالان، به ویژه بعد از ۴۰ سالگی

علائم:

• خشکی صبحگاهی

• درد هنگام راه رفتن یا بالا رفتن از پله

• صدا دادن زانو

• تورم

۲. التهاب تاندون (تاندونیت)

در اثر استفاده بیش از حد، جهش‌های مکرر (مثل ورزش‌های پرشی) یا ضعف عضلات اتفاق می‌افتد.

۳. آسیب رباط‌ها

آسیب ACL و MCL به خصوص در ورزشکاران فوتبال، والیبال و بسکتبال بسیار رایج است.این آسیب‌ها معمولا با «صدای تق» همراه‌اند.

۴. پارگی مینیسک

در اثر چرخش ناگهانی زانو یا فشار بیش از حد رخ می‌دهد.

علامت اصلی: قفل شدن زانو یا درد در کناره‌ها.

۵. بورسیت

التهاب بورس‌ها که باعث درد و تورم در جلوی زانو می‌شود.

۶. زانوی دونده‌ها

به دلیل ضعف عضلات ران و کشش نامناسب تاندون‌ها، درد در ناحیۀ جلوی زانو دیده می‌شود.

۷. مشکلات مادرزادی یا ناهنجاری‌های بدنی

همانند پای پرانتزی یا پای ضربدری که فشار غیرطبیعی به زانو وارد می‌کند.

۸. چاقی

هر یک کیلو اضافه‌وزن، حدود ۳ تا ۴ برابر فشار بیشتر روی زانو ایجاد می‌کند.

۹. التهاب مفاصل روماتیسمی

یک بیماری خودایمنی که باعث ورم، درد صبحگاهی و تخریب مفصل می‌شود.

علائم زانو درد

محل بروز زانو درد بسته به ساختاری که درگیر مشکل شده میتواند در هر فردی متفاوت باشد. گاهاً در اثر عفونت و التهاب، ممکن است زانو متورم شده و درد داشته باشد، در حالی که مشکلاتی مانند پارگی مینیسک زانو یا شکستگی استخوان ممکن است تنها علائم خاصی را در یک مکان خاص ایجاد کنند. کیست بیکر نیز معمولاً باعث ایجاد درد در ناحیه پشت زانو میشود. درد مفصل زانو گاهاً خفیف و در برخی موارد میتواند شدید و ناتوان کننده باشد. برخی از علائم و نشانه‌هایی که با زانو درد همراه هستند عبارتند از:

• مشکل زانو در تحمل وزن بدن یا مشکل در راه رفتن به دلیل بی ثباتی(لقی یا ضعف) زانو
• لنگ زدن ناشی از زانو درد
• مشکل در بالا یا پایین رفتن از پله به دلیل آسیب وارده به رباط زانو(پیچ خوردگی زانو)
• قفل شدن زانو (ناتوانی در خم کردن زانو)
• قرمزی و تورم
• ناتوانی در صاف کردن زانو
• انتقال مداوم وزن بدن برروی زانو و پای سمت مخالف

عوامل افزایش دهنده احتمال بروز زانو درد

عوامل متعددی میتوانند احتمال بروز زانو درد را افزایش دهند. این عوامل عبارتند از:

بیومکانیک مفصل زانو

مفصل زانو از حیث عملکرد و کارایی پیچیده بوده و به طور مداوم در طول فعالیت‌های روزمره مورد استفاده قرار میگیرد. از اینرو، هرگونه تغییر تحرک مفصل زانو (اعم از اختلاف طول پاها یا تغییر سبک راه رفتن به دلیل مشکلات کمر) میتواند باعث ایجاد آسیب و بروز درد در زانو شود.

چاقی و اضافه وزن

چاقی و اضافه وزن میتواند موجب افزایش فشار وارده به زانو شود. از طرف دیگر، چاقی احتمال ابتلا به آرتروز زانو را نیز افزایش میدهد چرا که در این حالت روند تحلیل روی غضروف تسریع میشود.

استفاده بیش از حد از زانو با حرکات تکراری

حرکات و تمرینات ورزشی خاص و تکراری مانند دویدن، اسکی یا فعالیت جسمانی تکراری در برخی از مشاغل خاص میتوانند سرعت تحلیل غضروف را تسریع کرده و منجر به زانو درد شوند.

روش تشخیص زانو درد

پزشک متخصص، تشخیص را با پرسیدن سؤالاتی در رابطه با وضعیت سلامت کلی و شرایط زانو (نوع و شدت درد و مدتی که شروع شده) و همچنین اینکه چه مواردی زانو درد شما را بدتر کرده یا تسکین میدهند، شروع میکند.

در مرحله بعدی، معاینه زانو انجام میشود. معاینه شامل خم و راست کردن زانو و بررسی دامنه حرکتی،‌ ثبات زانو و رباط‌ها و همچنین ارزیابی هرگونه تورم یا حساسیت به لمس میشود. معمولاً پس از این مرحله، نتایج زانوی مشکل‌دار با زانوی سالم متفاوت خواهند بود که این امر به تشخیص پزشک کمک میکند. در اغلب موارد تنها این ۲ مرحله برای تشخیص و شروع درمان مشکل زانو کافی است. تحقیقات نشان میدهند که معاینه شدن توسط یک پزشک متخصص و مجرب میتواند به اندازه نتایج عکسبرداری با اشعه ایکس قابل اعتماد باشند.

گاهاً ممکن است پزشک به انجام آزمایش‌های زیر نیاز داشته باشد:

آزمایشات رادیولوژی

عکسبرداری با اشعه ایکس که میتواند شکستگی یا تغییرات دژنراتیو زانو را نشان دهد.

ام آر آی نیز برای بررسی بافت‌های نرم زانو از حیث پارگی رباط یا آسیب غضروفی و عضلانی استفاده میشود.

آزمایش خون

چنانچه پزشک به نقرس یا آرتریت مشکوک شود، ممکن است آزمایش خون را نیز تجویز کند.

گرفتن مایع مفصلی زانو (آرتروسنتز)

گرفتن مقدار کمی از مایع مفصلی زانو میتواند به تشخیص بهتر برخی از بیماری‌ها کمک کند. برای گرفتن مایع مفصلی زانو یا آرتروسنتز، از سوزن ریزی در مفصل برای گرفتن و استخراج مایع استفاده میشود. این رویه به صورت کاملاً استریل انجام شده و سپس مایع برای تحلیل به آزمایشگاه فرستاده میشود. در مواردی که پزشک به نقرس، عفونت زانو یا اشکال مختلف آرتریت مشکوک باشد از این آزمایش استفاده میکند. چنانچه به دلیل آسیب تروماتیک، خون در مفصل تجمع یافته باشد، گرفتن مایع مفصلی به تسکین درد کمک میکند.

درمان‌های غیرجراحی (غیرتهاجمی)

استراحت

در صورت درد شدید زانو، اولین قدم استراحت است. از فعالیت‌هایی که فشار زیادی به زانو وارد می‌کنند، باید پرهیز کرد. این کار به زانو فرصت بهبودی می‌دهد و از تشدید درد جلوگیری می‌کند.

یخ‌ گذاری

قرار دادن یخ بر روی زانو می‌تواند التهاب و تورم را کاهش دهد. این روش برای دردهای ناشی از آسیب‌های ورزشی یا التهاب مفاصل مفید است. به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه هر چند ساعت یکبار یخ را به ناحیه آسیب‌ دیده بزنید.

فشرده ‌سازی (استفاده از بانداژ یا بریس)

استفاده از بانداژ فشاری یا بریس‌های زانو می‌تواند به تثبیت مفصل و کاهش تورم کمک کند. این روش در درمان آسیب‌های خفیف مفید است.

بالا نگه داشتن پا

قرار دادن زانو در موقعیت بالا به کاهش تورم و التهاب کمک می‌کند. این کار می‌تواند در درمان آسیب‌های زانو مؤثر باشد.

داروهای ضدالتهاب غیر استروئیدی (NSAIDs)

داروهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن می‌توانند به کاهش التهاب و تسکین درد کمک کنند. این داروها به صورت خوراکی یا موضعی (کرم‌ها یا ژل‌ها) قابل استفاده هستند.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی یکی از روش‌های مفید در درمان درد زانو است. فیزیوتراپیست‌ها با انجام تمرینات خاص می‌توانند عضلات اطراف زانو را تقویت کرده و دامنه حرکت زانو را افزایش دهند. این روش مخصوصا برای افرادی که از مشکلاتی مانند آرتروز رنج می‌برند بسیار موثر است.

درمان‌های دارویی و تزریقی

درمان‌های دارویی و تزریقی زانو درد برای کاهش التهاب، تسکین درد و بهبود عملکرد مفصل زانو به کار می‌روند. این درمان‌ها شامل گزینه‌های زیر هستند:

 تزریق کورتیکوستروئید

در صورتی که داروهای ضدالتهاب خوراکی موثر نباشند، تزریق کورتیکوستروئید می‌تواند به کاهش التهاب و درد کمک کند. این تزریقات برای شرایطی مانند آرتروز یا آسیب‌های رباط‌ها تجویز می‌شوند.

تزریق هیالورونیک اسید

هیالورونیک اسید یک مایع روان‌ کننده است که در مفاصل موجود است. این ماده به خصوص در افرادی که از آرتروز زانو رنج می‌برند به کاهش درد و افزایش حرکت مفصل کمک می‌کند.

تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (PRP)

در این روش، پلاسمای خون خود فرد که غنی از پلاکت‌ها است، به داخل مفصل زانو تزریق می‌شود تا فرآیند ترمیم طبیعی بدن تحریک شود. این روش برای درمان آسیب‌های رباط‌ها و غضروف‌ها مؤثر است.

تزریق اوزون

تزریق اوزون یکی دیگر از روش‌های نوین درمان زانو درد است که می‌تواند به تسکین التهاب و بهبود حرکت مفصل کمک کند.

عوارض زانو درد

در اغلب موارد زانو درد بدون داشتن علت خاصی ایجاد میشود و سپس خودبخود برطرف میشود. در موارد دیگر، بسته به علت اصلی این عارضه، زانو درد ممکن است تشدید شده و منجر به مشکلات یا عوارض جدی‌تری شود. چنین عوارضی معمولاً طولانی مدت بوده و منجر به تشدید درد یا اختلال در راه رفتن میشوند.

پیشگیری از درد زانو

اگرچه همیشه نمی‌توان از زانودرد پیشگیری کرد، اما توصیه‌های زیر ممکن است به پیشگیری از آسیب‌ها و تخریب مفصل کمک کند:

• اضافه وزن را کم و وزن خود را در محدوده سالم حفظ کنیم؛ این کار یکی از بهترین اقداماتی است که می‌توانیم برای زانوهای خود انجام دهیم.
• ورزش متناسب با وزن خود را انتخاب کنیم.
• حرکات ورزشی را به درستی انجام دهیم. مطمئن شویم که تکنیک‌ها و الگوهای حرکتی که در ورزش یا فعالیت خود استفاده می‌کنیم، صحیح هستند. راهنمایی گرفتن از یک مربی حرفه‌ای می‌تواند بسیار مفید باشد.
• قدرت و انعطاف‌پذیری خود را افزایش دهیم. عضلات ضعیف عامل اصلی آسیب‌دیدگی زانو هستند. تقویت عضلات چهارسر ران و همسترینگ، عضلات جلو و پشت ران، به حمایت از زانو کمک می‌کنند. تمرینات تعادلی نیز به عملکرد هماهنگ‌تر و موثرتر عضلات اطراف زانو کمک می‌کنند. در نهایت از آنجایی که عضلات سفت و غیرمنعطف احتمال آسیب را افزایش می‌دهد، گنجاندن کشش و تمرینات انعطاف‌پذیری در تمرینات اهمیت دارد.

سؤالات متداول

آیا ممکن است که زانو درد بعد از درمان عود کند؟

اغلب زانو درد برای مدت کوتاهی ایجاد شده و سپس برطرف میشود. در برخی موارد نیز زانو درد مزمن است که در این مورد برای جلوگیری از آسیب بیشتر، باید غضروف، استخوان‌ها و رباط‌ها ارزیابی شوند. درمان زانو درد به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. امروزه با تکنیک‌های مدرن جراحی اکثریت سندرم‌های زانو درمان شده و فرد به روال عادی زندگی خود برمیگردد.

آرتروز زانو چه علائمی دارد؟

آرتروز زانو علائم متعددی دارد که عبارتند از:

• صدای تق تق، ساییده شدن یا دررفتگی زانو (کرپیتوس)
• مشکل در راه رفتن.
• درد مفاصل که بسته به دمای هوا تغییر می‌کند (ممکن است تسکین یابد یا بدتر شود).

چه زمانی برای زانو درد باید به پزشک مراجعه کرد؟

ورزشکاران بعد از گذشت ۴۸ ساعت و افراد معمولی بعد از ۳ هفته اگر تغییری در وضعیت خود نبینند باید به پزشک متخصص مراجعه کنند. به طور کلی پزشکان توصیه میکنند که به محض اینکه هرگونه علائمی بر زندگی عادی شما تأثیر گذاشت باید به دنبال درمان آن باشید.

آیا پیاده روی برای زانو درد مفید است؟

پیاده روی بهترین گزینه برای افراد مبتلا به آرتریت زانو است؛ چرا که فعالیتی سبک است که فشار چندانی به مفاصل وارد نمیکند. علاوه بر این، پیاده روی دامنه حرکتی زانو را افزایش داده و از سفت شدن بیش از حد آن جلوگیری میکند.

آیا زانو درد با درمان به طور کلی از بین می‌رود؟

زانو درد در اغلب موارد بدون درمان پزشکی و تنها با اقدامات ساده در منزل برطرف میشود. چنانچه به درمان نیاز داشتید میتوانید به متخصص یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید.

زانو درد عمدتاً از چه سنی شروع میشود؟

در سنین ۳۰ سالگی نیز به راحتیِ سنین ۶۰ یا ۷۰ سالگی ممکن است دچار زانو درد شوید. استئوآرتریت شایع‌‎ترین نوع آرتریت و مشکلی است که زانو را درگیر میکند.

چه زمانی نباید زانو درد را نادیده گرفت؟

• صدای تق تق، ساییده شدن یا دررفتگی زانو
• تورم
• زانو درد حین نشستن، رانندگی، راه رفتن، خوابیدن یا ورزش کردن.

چگونه میتوان با وجود زانو درد خوابید؟

رو به پشت خوابیده و یک بالش زیر زانوهای خود قرار دهید. اگر به پهلو میخوابید، زانوها را به حالت خمیده نگهدارید تا درد به حداقل برسد. سعی کنید حین خواب هرگز زانوهای خود را روی هم نگذارید. چنانچه درد شما ناشی از جراحت یا آسیب دیدگی باشد باید حتماً به متخصص مراجعه کنید.

زانو درد چقدر ممکن است ادامه دار باشد؟

در موارد جزئی تنها به ۱ الی ۲ روز استراحت نیاز دارید، اما برای آسیب‌های شدید باید مدت طولانی‌تری فعالیت زانو را کاهش دهید. چنانچه در عرض چند روز بهبود نیابید باید به پزشک مراجعه کنید.

زانو درد ناشی از آرتروز در کدام ناحیه حس می‌شود؟

درد ممکن است در اطراف زانو یا جلو و پشت آن حس شود. ممکن است انجام برخی از فعالیت‌های خاص مانند بالا یا پایین رفتن از پله موجب تشدید زانو درد شما شوند. گاهاً برخی از افراد درد شدیدی نیز دارند که شب هنگام موجب بیدار شدن آنها از خواب میشود