تزریق اپیدورال یک روش درمانی است که در آن دارو به فضای اپیدورال (فضای باریکی در اطراف نخاع و ریشههای عصبی) در ستون فقرات، تزریق میشوند. داروهایی که معمولاً تزریق میشوند شامل کورتیکواستروئیدها (برای کاهش التهاب)، داروهای بیحسی (برای تسکین فوری درد) و گاهی ژل یا ترکیبات سلولهای بنیادی و پی آر پی هستند.
تزریق اپیدورال معمولاً برای کاهش دردهای ناشی از مشکلات ستون فقرات مانند دیسک کمر، تنگی کانال نخاعی یا التهاب ریشههای عصبی استفاده میشود و هدف آن کاهش علائم درد یا در برخی موارد کمک به درمان علت بیماری است.
این تزریق تحت هدایت دستگاههای تصویربرداری مانند فلوروسکوپ یا سونوگرافی انجام میشود تا دقت تزریق بالا رفته و خطرات به حداقل برسد؛ بنابراین اگر به پزشک متخصص و باتجربه مراجعه کنید، این روش معمولاً بسیار ایمن و کمخطر است.
تزریق اپیدورال چیست؟
تزریق اپیدورال یکی از روشهای کمتهاجمی و مؤثر برای کاهش دردهای مزمن یا حاد ستون فقرات است. در این روش، داروی ضدالتهاب (معمولاً کورتون همراه با داروی بیحسی) مستقیماً به فضایی به نام اپیدورال تزریق میشود تا التهاب اطراف ریشههای عصبی کاهش یافته و فشار وارده به عصب کم شود.
فضای اپیدورال ناحیهای در اطراف نخاع است که بین استخوانهای ستون فقرات (مهرهها) و پرده محافظ نخاع (دورا) قرار دارد. این فضا حاوی چربی، رگهای خونی و ریشههای عصبی است. زمانی که دیسک بیرونزده یا تنگی کانال نخاعی وجود داشته باشد، این فضا تحت فشار قرار میگیرد و عصبهایی که از نخاع خارج میشوند، ملتهب میشوند. تزریق دارو به فضای اپیدورال، التهاب و درد ناشی از این فشار را کاهش میدهد.
تزریق اپیدورال چه زمانی کاربرد دارد؟
تزریق اپیدورال زمانی استفاده میشود که فرد دچار دردهای شدید و مداوم در ستون فقرات یا اندامها (مانند پا یا دست) است و این درد به درمانهای سادهتر مانند دارو، فیزیوتراپی یا استراحت پاسخ نداده باشد. این روش معمولاً برای کاهش التهاب اطراف اعصاب نخاعی و کاهش فشار ناشی از بیرونزدگی دیسک یا تنگی کانال نخاعی انجام میشود. در بسیاری از موارد، تزریق اپیدورال میتواند از پیشرفت مشکل و نیاز به جراحی جلوگیری کند یا روند درمان را تسریع کند (منبع).
نوع دارویی که در تزریق اپیدورال استفاده میشود، بسته به شرایط بیمار متفاوت است. در اغلب موارد، ترکیب داروی بیحسی با داروی ضدالتهاب (مانند کورتون) برای کاهش التهاب و تسکین درد استفاده میشود.
تزریق اپیدورال معمولاً برای افرادی مناسب است که دچار یکی از شرایط زیر باشند (منبع ۱، منبع ۲، منبع ۳، منبع ۴):
| عارضههای ناشی از فشردگی عصب (دیسک کمر یا گردن، تنگی کانال نخاعی، سیاتیک) |
| داروی تزریقی: ترکیبی از کورتیکواستروئید (مثل بتامتازون یا تریامسینولون) و داروی بیحسی (مثل لیدوکائین) ترکیب سلولهای بنیادی (Stem Cells) + PRP هدف: کاهش التهاب ریشه عصبی فشردهشده توسط دیسک، کاهش تورم بافتهای اطراف نخاع و بهبود فضای عصبی، آرامسازی التهاب در مسیر عصب سیاتیک |
| عارضههای التهابی (آرتروز یا روماتیسم ستون فقرات) |
| داروی تزریقی: معمولاً دوز پایین کورتیکواستروئید + بیحسکننده هدف: کاهش التهاب مفاصل فاست و اطراف آنها |
| سندروم درد پس از جراحی کمر (Failed Back Surgery Syndrome) |
| داروی تزریقی: گاهی فقط داروی بیحسی، گاهی همراه با کورتون یا حتی داروهای ضد درد نوروپاتیک (مثل کلونیدین) تزریق ژل هیالورونیداز هدف: کاهش دردهای مزمن مقاوم به درمانهای دیگر |
| چسبندگیهای اطراف عصب |
| داروی تزریقی: بیحسکننده، کورتیکواستروئیدها و داروهای ضد التهابی، تزریق ژل هیالورونیداز، ترکیب سلولهای بنیادی (Stem Cells) + PRP هدف: تسکین موقت درد، کاهش چسبندگی، پیشگیری از گسترش چسبندگیها، بازسازی بافتهای آسیبدیده |
| بارداری و زایمان |
| داروی تزریقی: داروهای بیحسی (مثل لیدوکائین، بوپیواکائین) اوپیوئیدها (مثل فنتانیل یا سوفنتانیل) برای افزایش تسکینی هدف: کاهش درد زایمان خصوصاً در زایمانهای طبیعی |
چه کسانی نمیتوانند تزریق اپیدورال انجام دهند
اگرچه تزریق اپیدورال یک روش نسبتاً کمتهاجمی و ایمن است، اما برای همه افراد مناسب نیست. در برخی شرایط خاص، انجام این تزریق ممکن است خطرناک باشد یا اثربخشی کافی نداشته باشد. بنابراین پزشک قبل از تزریق، با بررسی دقیق شرححال و نتایج آزمایشها، تصمیم میگیرد که آیا فرد کاندید مناسبی هست یا خیر.
افرادی که معمولاً نمیتوانند تزریق اپیدورال انجام دهند عبارتاند از:
- افراد مبتلا به عفونت فعال (در بدن یا در ناحیه کمر)
- افراد با اختلالات شدید انعقادی خون یا کسانی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند (مثل وارفارین، ریواروکسابان) و نمیتوان مصرف دارو را موقتاً قطع کرد
- افراد با حساسیت شدید به داروهای تزریقی (مثل بیحسکنندهها یا کورتون)
- افراد مبتلا به تومور یا ضایعه در فضای اپیدورال
- وجود فشار بالا در جمجمه (مثل بیماران با تومور مغزی یا انسداد مایع مغزی نخاعی)
- بیماران با انحنای شدید ستون فقرات یا دفورمیتی آناتومیکی که دسترسی به فضای اپیدورال را بسیار دشوار میکند.
- بیماران دچار ضعف عضلانی یا فلج پیشرونده و بدون تشخیص قطعی (برای پیشگیری از پنهان شدن علائم بیماری اصلی، تزریق توصیه نمیشود)
- زنان بارداری که دارای مشکلات خاصی مانند اختلال انعقادی، عفونت یا تشخیص قبلی تنگی کانال نخاعی شدید هستند (تصمیمگیری باید توسط تیم بیهوشی و متخصص زنان مشترک باشد).
تأثیر تزریق اپیدورال چگونه است؟
تأثیر تزریق اپیدورال به عوامل مختلفی بستگی دارد، اما مهمترین عامل، نوع دارویی است که در فضای اپیدورال تزریق میشود. داروهای مختلف میتوانند اثرات متفاوتی داشته باشند؛ برای مثال، بیحسکنندهها معمولاً تأثیر سریع ولی موقت دارند، در حالی که کورتونها برای کاهش التهاب و درد مزمن استفاده میشوند و تأثیر آنها ممکن است با تأخیر ظاهر شود اما ماندگاری بیشتری داشته باشد.
همچنین در برخی روشهای پیشرفتهتر، از ژل، آنزیمها یا حتی سلولهای بنیادی استفاده میشود که هدف آنها بازسازی بافت آسیبدیده و درمان علت اصلی درد است، نه صرفاً کنترل علائم آن. در برخی بیماران، پزشک ممکن است ابتدا از تزریق اپیدورال برای کنترل درد و التهاب حاد استفاده کند و سپس با تزریق دیسکوژل، مشکل ساختاری دیسک را درمان کند تا اثر بلندمدت داشته باشد. در نتیجه، میزان موفقیت و ماندگاری اثر تزریق اپیدورال به دقت انتخاب دارو، مهارت پزشک، و شدت آسیب بیمار وابسته است.
در جدول زیر میزان تأثیر داروهای مختلف تزریقی در فضای اپیدورال آورده شده است:
| ضدالتهابهای استروئیدی (کورتیکواستروئید) |
| نحوه اثر گذاری: کاهش التهاب اطراف عصب، کاهش درد مزمن (منبع) زمان لازم تا اثر گذاری: یک تا دو هفته (منبع) ماندگاری تقریبی اثر: متغییر، کمتر از سه ماه (منبع) آیا نیاز به تزریق مجدد دارد: در صورت بازگشت علائم، گاهی نیاز به تزریق مجدد طی ۳ تا ۶ ماه وجود دارد. |
| داروهای بیحسکننده |
| نحوه اثر گذاری: بیحسی و تسکین فوری درد، خصوصاً قبل از زایمان زمان لازم تا اثر گذاری: تقریباً فوری (منبع) ماندگاری تقریبی اثر: موقت (چند ساعت) آیا نیاز به تزریق مجدد دارد: خیر، با توجه به اینکه بیحسی در شرایط خاص یا برای افزایش اثر با سایر داروها ترکیب میشود، به تزریق مجدد نیازی نیست. |
| اوپیوئید |
| نحوه اثر گذاری: مهار درد شدید با بلوک گیرندههای عصبی ( در دردهای مقاوم به درمان و در زایمان) زمان لازم تا اثر گذاری: تقریباً فوری ماندگاری تقریبی اثر: موقت (چند ساعت تا یک روز) آیا نیاز به تزریق مجدد دارد: خیر،با توجه به اینکه بیحسی در شرایط خاص یا برای افزایش اثر با سایر داروها ترکیب میشود، به تزریق مجدد نیازی نیست. |
| ژل هیالورونیداز |
| نحوه اثر گذاری: کاهش فشار عصبی، رفع چسبندگیهای موجود در کانال نخاعی (منبع) زمان لازم تا اثر گذاری: متغییر، از چند روز تا چند هفته پس از تزریق ماندگاری تقریبی اثر: متغییر، از چند هفته تا چند ماه (منبع) آیا نیاز به تزریق مجدد دارد: بسته به شدت چسبندگی، گاهی تکرار پس از ۳ تا ۶ ماه لازم است |
| ترکیب سلول بنیادی + PRP |
| نحوه اثر گذاری: بازسازی تدریجی بافتهای آسیبدیده، ضد التهاب (رویکرد نوین و آزمایشی، نیاز به تحقیق بیشتر دارد) زمان لازم تا اثر گذاری: زمان دقیق مشخص نیست (چند هفته یا بیشتر) ماندگاری تقریبی اثر: با توجه به فرد متفاوت است؛ در صورت موفقیت اثر بلندمدت یا دائمی آیا نیاز به تزریق مجدد دارد: معمولاً نیاز به تزریق سریالی (۲ تا ۳ بار طی چند ماه) دارد |
مقایسه تزریق اپیدورال با سایر روشهای تزریقی
تزریق اپیدورال یکی از رایجترین روشهای درمانی برای کنترل دردهای ناشی از فشار یا التهاب ریشههای عصبی ستون فقرات است. این روش معمولاً زمانی توصیه میشود که درد ناشی از تحریک چندین ریشه عصبی باشد یا زمانی که منشأ دقیق درد مشخص نیست، اما درد در ناحیهای گسترده حس میشود. در مقابل، روشهایی مثل تزریق در مفاصل فاست یا بلوک ریشه عصبی برای شرایطی استفاده میشوند که آسیب یا التهاب محدود به یک مفصل خاص یا یک ریشه عصبی مشخص باشد.
بنابراین، تزریق اپیدورال در مواردی کاربرد دارد که نیاز به پوشش وسیعتری از دارو وجود داشته باشد. همچنین در بیمارانی که همزمان دچار دردهای ارجاعی از چند سطح یا ترکیبی از دردهای مفصلی و عصبی هستند، ممکن است ابتدا تزریق اپیدورال انجام شود و در صورت پاسخ نگرفتن، سایر روشهای دقیقتر مثل بلوک عصب خاص یا تزریق در مفاصل فاست مدنظر قرار گیرد.
در جدول زیر روشهای تزریق مختلف (تزریق اپیدورال، تزریق در مفاصل فاست و بلوک ریشههای عصبی) با یکدیگر مقایسه شدهاند:
| محل تزریق |
| تزریق اپیدورال: در فضای اپیدورال اطراف نخاع تزریق در مفاصل فاست: مستقیماً در مفاصل فاست (بین مهرهها) بلوک ریشه عصبی: دقیقاً در کنار یک ریشه عصبی خاص، جایی که آن ریشه از کانال نخاعی خارج میشود. |
| چه زمانی انجام میشود؟ |
| تزریق اپیدورال: زمانی که منبع درد گسترده باشد، یا چند ریشه عصبی درگیر باشند، یا منشأ دقیق درد مشخص نباشد (منبع). تزریق در مفاصل فاست: درصورتیکه درد ناشی از التهاب مفاصل فاست باشد (منبع). بلوک ریشه عصبی: زمانی که یک ریشه عصبی خاص تحت فشار یا التهاب باشد و درد به یک مسیر مشخص محدود شده باشد (منبع). |
| میزان تأثیر |
| تزریق اپیدورال: بستگی به داروی تزریقی دارد: میتواند فقط کاهش موقت درد باشد (بیحسکننده)، یا کاهش التهاب (کورتون)، یا بازسازی (سلولهای بنیادی + پی آر پی) تزریق در مفاصل فاست: کاهش التهاب مفصلی و دردهای مکانیکی ستون فقرات بلوک ریشه عصبی: تأثیر معمولاً سریع مشخص میشود. |
| زمان لازم تا اثرگذاری |
| تزریق اپیدورال: ممکن است چند ساعت تا چند روز طول بکشد (باتوجهبه دارو) تزریق در مفاصل فاست: ۱ تا ۳ روز پس از تزریق بلوک ریشه عصبی: معمولاً در همان روز یا طی ۲۴ ساعت قابل مشاهده است. |
| ماندگاری اثر و نیاز به تزریق مجدد |
| تزریق اپیدورال: بستگی به دارو دارد: ممکن است چند ساعت (بیحسی) تا چند ماه (کورتون یا ژل) ماندگاری داشته باشد. تکرار گاهی لازم است. تزریق در مفاصل فاست: معمولاً چند هفته تا چند ماه ماندگار است. در صورت بازگشت علائم بلوک ریشه عصبی: چند هفته تا چند ماه بسته به شدت آسیب و دارو. در موارد مزمن، ممکن است نیاز به تکرار یا درمان تکمیلی باشد. |
| میزان درد حین تزریق |
| تزریق اپیدورال: معمولاً خفیف تا متوسط؛ با بیحسی موضعی انجام میشود. تزریق در مفاصل فاست: درد خفیف تا متوسط؛ سوزش یا فشار خفیفی ممکن است احساس شود. بلوک ریشه عصبی: ممکن است دردی ناگهانی و تیرکشنده در مسیر عصب ایجاد شود که نشاندهنده رسیدن دارو به محل هدف است. |
| عوارض |
| تزریق اپیدورال: بستگی به دارو دارد؛ شامل سردرد، عفونت، آسیب عصبی نادر، واکنش به داروها تزریق در مفاصل فاست: عفونت، خونریزی، درد موقت پس از تزریق، واکنش به دارو بلوک ریشه عصبی: پس از تزریق، واکنش به دارو. احتمال آسیب به ریشه عصبی (نادر)، عفونت، خونریزی، درد موقت شدیدتر در روز اول تزریق |
آمادگیها لازم برای تزریق اپیدورال
آمادگی برای تزریق اپیدورال از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا رعایت برخی نکات ساده میتواند به کاهش عوارض، افزایش دقت پزشک و راحتی بیمار در حین انجام تزریق کمک کند. این آمادگیها به دو بخش کلی تقسیم میشوند: کارهایی که باید قبل از مراجعه برای تزریق انجام دهید، و اقداماتی که در روز تزریق مهم هستند.
کارهایی که قبل از تزریق اپیدورال باید انجام دهید
حتماُ قبل از انجام تزریق، پزشک خود را از موارد زیر مطلع سازید:
- اطلاع به پزشک درباره بیماریهای زمینهای: اگر دیابت، فشار خون بالا، بیماریهای قلبی یا مشکلات انعقاد خون دارید، حتماً قبل از تزریق با پزشک در میان بگذارید.
- اطلاع از داروهای مصرفی: اگر داروهای رقیقکننده خون (مثل آسپرین، وارفارین یا کلوپیدوگرل) یا داروهای ضدالتهاب مصرف میکنید، پزشک ممکن است توصیه کند چند روز پیش از تزریق آنها را قطع کنید.
- تهیه مدارک پزشکی: اگر امآرآی (MRI) دارید، همراه خود بیاورید. پزشک از این تصاویر برای تعیین دقیق محل تزریق استفاده میکند.
- مشورت درباره حساسیت دارویی: اگر به دارویی حساسیت دارید، حتماً اطلاع دهید.
در روز تزریق اپیدورال
نکاتی که باید قبل از جلسه تزریق رعایت کنید، در ادامه توضیح داده شده است:
- غذا خوردن: معمولاً ناشتا بودن کامل لازم نیست، ولی بهتر است یک وعده سبک چند ساعت پیش از تزریق مصرف شود.
- لباس راحت بپوشید: لباسهایی گشاد و راحت که بهراحتی از کمر به پایین باز شوند یا درآیند انتخاب کنید.
- همراه داشته باشید: در بسیاری از موارد توصیه میشود فرد دیگری همراه شما باشد، بهخصوص اگر داروی آرامبخش دریافت میکنید.
- پرهیز از رانندگی بعد از تزریق: تا چند ساعت پس از تزریق، بهخصوص اگر داروی آرامبخش یا بیحسی دریافت کردهاید، رانندگی نکنید.
- تخلیه مثانه: پیش از ورود به اتاق تزریق، حتماً مثانه را تخلیه کنید چون ممکن است بعد از تزریق برای مدت کوتاهی نتوانید بلند شوید.
تزریق اپیدورال به کمر و گردن چگونه انجام میشود؟
تزریق اپیدورال به کمر یا گردن معمولاً بهصورت سرپایی و تحت هدایت تصویربرداری (فلوروسکوپی یا سونوگرافی) انجام میشود. در این روش، پزشک ابتدا ناحیه تزریق را ضدعفونی کرده و با بیحسی موضعی پوست را بیحس میکند. سپس سوزن مخصوص را بهآرامی وارد فضای اپیدورال (فضایی باریک بین پرده سخت نخاع و دیواره کانال نخاعی) میکند.
بسته به هدف درمان، داروهایی مانند کورتیکواستروئید، مواد بیحسی، ژل، یا ترکیباتی مانند PRP و سلول بنیادی در این فضا تزریق میشوند. کل فرایند معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد و بیمار پس از مدت کوتاهی استراحت، میتواند مرخص شود.
این تزریق هم برای دردهای ناحیه کمری (مثل گرفتگی عصب سیاتیک یا فتق دیسک کمر) و هم گردن انجام میشود، با این تفاوت که تکنیک ورود سوزن و سطح ستون فقرات بسته به محل درد متفاوت است.
انواع روشهای تزریق اپیدورال
روشهای تزریق اپیدورال بهطور کلی بر اساس مسیر ورود سوزن به فضای اپیدورال و محل درد به چند نوع تقسیم میشوند. انتخاب روش مناسب به شرایط بیمار، محل دقیق درد و هدف از تزریق بستگی دارد.
سه روش اصلی عبارتاند از تزریق ترانسفورامینال (Transforaminal) که بهصورت دقیق در نزدیکی خروجی ریشه عصب تزریق انجام میشود، تزریق بینمهرهای یا اینترلامینار (Interlaminar) که از پشت، میان دو مهره وارد فضای اپیدورال میشود و تزریق کودال (Caudal) که از پایینترین قسمت ستون فقرات انجام میگیرد.
هر کدام از این روشها مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند و در موارد خاص مانند چسبندگیهای شدید یا دردهای عصبی مقاوم ممکن است از تکنیکهای پیشرفتهتری مانند تزریق با هدایت کاتتر یا تزریق همراه با لیزر هم استفاده شود.
در ادامه روش انجام هر کدام از این روشهای تزریق توضیح داده شده است:
تزریق اپیدورال ترانسفورامینال
فیلم تزریق اپیدورال ترانسفورامینال
تزریق اپیدورال ترانسفورامینال (Transforaminal Epidural Injection) یکی از دقیقترین روشهای تزریق اپیدورال است که دارو مستقیماً در نزدیکی ریشه عصبی که از سوراخ بینمهرهای (فورامن) خارج میشود، تزریق میشود (منبع).
این روش معمولاً برای مواردی به کار میرود که بیمار دچار درد تیرکشنده به پا یا بازو (مانند سیاتیک یا رادیکولوپاتی گردن) است و پزشک میخواهد دارو را دقیقاً به ناحیهای که عصب تحت فشار یا التهاب قرار دارد، برساند.
در این تزریق معمولاً از داروهای ضدالتهاب استروئیدی (مثل دگزامتازون یا تریامسینولون) به همراه داروی بیحسی استفاده میشود.
عکس سوزن تزریق اپیدورال ترانسفورامینال به همراه لحظه ورود سوزن به فضای اپیدورال در فلوروسکوپ
عکس سوزن تزریق اپیدورال ترانسفورامینال از جهتهای مختلف
فرایند تحت هدایت فلوروسکوپی (اشعه ایکس) انجام میشود تا سوزن با دقت بالا به ناحیه هدف برسد. این روش نسبت به سایر روشهای تزریق اثر سریعتر و هدفمندتری دارد، اما نیاز به دقت و تجربه بالای پزشک دارد.
تزریق اپیدورال اینترلامینار
مقایسه محل تزریق اپیدورال ترانسفورامینال با اینترلامینار
تزریق اپیدورال اینترلامینار (Interlaminar Epidural Injection) روشی کلاسیک برای تزریق دارو به فضای اپیدورال است که از پشت و از بین دو مهره (فضای بین لامیناها) انجام میشود.
این روش معمولاً برای بیمارانی مناسب است که دچار دردهای گسترده کمری یا گردن همراه با التهاب عصبی، فتق دیسک، یا تنگی کانال نخاعی هستند. در این تکنیک، دارو بهصورت گستردهتری در فضای اپیدورال پخش میشود و به همین دلیل در مواقعی که درد محدود به یک ریشه عصبی خاص نیست یا محل دقیق درد مشخص نیست، انتخاب بهتری به حساب میآید.
ترکیب دارویی معمول شامل کورتون (مثل تریامسینولون یا دگزامتازون) همراه با بیحسی موضعی است؛ در موارد خاص، از ژلهای ضدچسبندگی یا حتی سلولهای بنیادی و PRP نیز میتوان استفاده کرد.
محل ورود سوزن در تزریق اپیدورال اینترلامینار در فلوروسکوپ
تزریق تحت هدایت فلوروسکوپی انجام میشود و کل فرآیند معمولاً کمتر از نیم ساعت طول میکشد. این روش در مقایسه با تزریق ترانسفورامینال پخش وسیعتری دارد اما هدفگیری آن نسبت به روشهای دقیقتر محدودتر است.
تزریق اپیدورال کودال
تزریق اپیدورال کودال (Caudal Epidural Injection) روشی است که دارو از طریق پایینترین بخش ستون فقرات (یعنی از طریق سوراخ ساکرال در انتهای دنبالچه) وارد فضای اپیدورال میشود.
این روش معمولاً در بیمارانی به کار میرود که دچار چسبندگیهای پس از جراحی ستون فقرات، تنگی کانال نخاعی، یا فتق دیسک کمری هستند، بهویژه وقتی که مسیرهای دیگر تزریق بهدلیل چسبندگی یا انسداد، مناسب نباشند (منبع).
در این روش میتوان از آمپولهای ضدالتهاب استروئیدی (مثل بتامتازون یا تریامسینولون) همراه با بیحسی موضعی استفاده کرد؛ همچنین در برخی موارد، ژل هیالورونیداز برای کاهش چسبندگی و حتی ترکیبات ترمیمی مانند PRP یا سلول بنیادی برای بازسازی بافت هم تزریق میشود.
محل ورود سوزن و کاتتر (فنر) به فضای اپیدورال در ناحیه کودال انتهای ستون فقرات
هدایت کاتتر (فنر) توسط پزشک به محل مورد نظر برای تزریق دارو تحت هدایت فلورسکوپ
تصویر فلورسکوپ کاتتر در فضای اپیدورال
این روش اغلب با استفاده از کاتتر انجام میشود تا دارو دقیقتر در امتداد عصبهای گرفتار پخش شود. هدایت فلوروسکوپی برای اطمینان از دقت تزریق ضروری است و کل فرایند حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان میبرد. این روش کمخطرتر از سایر روشهای اپیدورال است و در موارد مزمن و مقاوم به درمان کاربرد زیادی دارد.
در تزریق اپیدورال چه چیزی تزریق میشود؟
در تزریق اپیدورال، بسته به نوع بیماری و هدف درمان، ترکیبی از داروها به فضای اپیدورال تزریق میشود. انتخاب داروی مناسب به تشخیص پزشک و شرایط بیمار بستگی دارد.
در ادامه هر یک از این داروها و زمان استفاده از آنها توضیح داده شدهاند:
کورتیکواستروئید
کورتیکواستروئیدها (یا همان کورتونها) گروهی از داروهای ضدالتهاب قوی و یکی از مؤثرترین آمپولها برای تسکین کمردرد هستند که در تزریق اپیدورال برای کاهش التهاب اطراف اعصاب نخاعی و کاهش درد مزمن استفاده میشوند. این داروها در شرایطی مانند فتق یا بیرونزدگی دیسک، تنگی کانال نخاعی، چسبندگی اطراف ریشههای عصبی، و آرتروز ستون فقرات تجویز میشوند.
کورتیکواستروئیدها با مهار واکنشهای التهابی، تورم اطراف اعصاب را کاهش میدهند و در نتیجه فشار بر عصب و درد ناشی از آن کمتر میشود. این داروها اغلب با بیحسیهای موضعی (مثل لیدوکائین یا بُوپیواکائین) برای تسکین فوری درد ترکیب میشوند و گاهی همراه با ژلهای ضدچسبندگی یا در موارد خاص با PRP یا سلولهای بنیادی نیز به کار میروند.
از جمله رایجترین کورتیکواستروئیدهای تزریقی میتوان به تریامسینولون، دگزامتازون، بتامتازون و متیل پردنیزولون اشاره کرد. انتخاب نوع و دوز دارو بستگی به شدت علائم، محل درد و وضعیت عمومی بیمار دارد.
بیحسکنندهها
داروهای بیحسی در تزریق اپیدورال بهمنظور تسکین سریع و موقتی درد استفاده میشوند. این داروها با مسدود کردن انتقال پیامهای عصبی در ناحیه مورد نظر، احساس درد را برای مدت کوتاهی از بین میبرند.
بیحسیها معمولاً در مواردی مثل زایمان طبیعی، درد حاد کمر یا گردن، و پیش از انجام برخی اقدامات درمانی در ستون فقرات بهکار میروند. آنها بهتنهایی یا در ترکیب با داروهای ضدالتهاب (مثل کورتیکواستروئیدها) تزریق میشوند تا هم تسکین سریع فراهم کنند و هم التهاب را در درازمدت کاهش دهند.
از جمله رایجترین بیحسیهای مورد استفاده در تزریق اپیدورال میتوان به لیدوکائین، بوپیواکائین و روپیواکائین اشاره کرد. اثر این داروها معمولاً در عرض چند دقیقه آغاز میشود و بسته به نوع ماده، بین چند ساعت تا نهایتاً یک روز باقی میماند.
اوپیوئیدها
اوپیوئیدها دستهای از داروهای ضد درد قوی هستند که گاهی در تزریق اپیدورال، بهویژه در زایمان یا مدیریت دردهای بسیار شدید مورد استفاده قرار میگیرند. این داروها با اتصال به گیرندههای خاص در نخاع و مغز، حس درد را مهار کرده و آرامش قابل توجهی ایجاد میکنند.
اوپیوئیدها معمولاً در کنار بیحسیهای موضعی تزریق میشوند تا اثر تسکینی آنها تقویت شود، خصوصاً در مواردی که درد مزمن و مقاوم به سایر داروها باشد.
از رایجترین اوپیوئیدهایی که بهصورت اپیدورال استفاده میشوند میتوان به فنتانیل، مورفین و سوفنتانیل اشاره کرد. این داروها بهسرعت اثر میگذارند (در عرض چند دقیقه) و اثر آنها بسته به نوع ماده، چند ساعت تا یک روز ماندگار است.
ژل هیالورونیداز
ژل هیالورونیداز یکی از داروهای تخصصی است که در برخی تزریقهای اپیدورال، خصوصاً برای درمان چسبندگیها و فیبروز اطراف عصب استفاده میشود. این دارو آنزیمی است که با تجزیه هیالورونیک اسید موجود در بافتهای همبند باعث کاهش چسبندگی و آزادسازی اعصاب فشردهشده میشود.
ژل هیالورونیداز اغلب در روش تزریق کودال بهکار میرود، جایی که هدف، باز کردن فضای اطراف ریشههای عصبی و کاهش فشار ناشی از چسبندگیهای ناشی از جراحی، التهاب یا دیسک آسیبدیده است. این دارو معمولاً با کورتیکواستروئیدها و بیحسیهای موضعی ترکیب میشود تا علاوه بر کاهش چسبندگی، درد و التهاب نیز همزمان کنترل شود.
اثرگذاری ژل هیالورونیداز تدریجی و در طول چند روز تا چند هفته ظاهر میشود و بسته به میزان چسبندگی ممکن است نیاز به چند جلسه درمانی باشد. استفاده از این دارو باید حتماً تحت هدایت تصویربرداری (فلوروسکوپی یا سونوگرافی) و توسط متخصص درد انجام شود.
ترکیب سلول بنیادی + PRP
ترکیب سلولهای بنیادی (Stem Cells) و پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) یکی از روشهای نوین و در حال بررسی در تزریق اپیدورال است که هدف آن بازسازی بافتهای آسیبدیده اطراف ستون فقرات و کاهش درد مزمن است.
این روش بیشتر در بیمارانی استفاده میشود که به درمانهای معمول (مثل تزریق کورتون یا داروهای ضدالتهاب) پاسخ مناسبی ندادهاند و دچار آسیبهای پیشرونده مانند دیسک تحلیلرونده یا چسبندگیهای شدید عصبی هستند. با توجه به اینکه این روش هنوز در مرحله تحقیقاتی است، نتیجه نهایی اثر کاملاً به فرد بستگی دارد. برخی افراد ممکن است از این روش نتیجه بگیرند و برای برخی دیگر ممکن است نتیجهای به همراه نداشته باشد.
برای انجام این روش پیآرپی (PRP) از خون خود بیمار گرفته میشود و حاوی فاکتورهای رشد طبیعی است که میتوانند فرایند ترمیم بافتها را تحریک کنند. سلولهای بنیادی، که معمولاً از چربی یا مغز استخوان بیمار گرفته میشوند، توانایی تبدیل به انواع سلولهای بافتی (از جمله سلولهای غضروفی یا عصبی پشتیبان) را دارند. ترکیب این دو ماده ممکن است باعث کاهش التهاب، ترمیم بافت عصبی، و بهبود عملکرد دیسک (کمر و گردن) یا عصب شود.
تزریق این ترکیب در فضای اپیدورال باید تحت هدایت دقیق تصویربرداری انجام شود و همچنان در مرحله پژوهشی و کاربرد محدود بالینی قرار دارد. اثرگذاری این روش ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد و نتایج آن بستگی زیادی به وضعیت بدن بیمار، شدت آسیب و پاسخ فردی به درمان دارد. همچنین ممکن است نیاز به چند جلسه تزریق برای دستیابی به نتیجه احتمالی وجود داشته باشد.
مراقبتهای بعد از تزریق چگونه است؟
پس از تزریق اپیدورال، ممکن است تا چند ساعت احساس بیحسی یا ضعف خفیف در پاها یا دستها (بسته به محل تزریق) داشته باشید. گاهی به مدت یک تا دو روز محدودیتهایی در انجام کارهای روزمره، مانند رانندگی، کار سنگین یا ورزش وجود دارد. رعایت نکات مراقبتی در این مدت نقش مهمی در کاهش احتمال عوارض و افزایش اثر درمان دارد.
برخی از این نکات و توصیههای مراقبتی پس از تزریق اپیدورال در ادامه توضیح داده شدهاند:
بلافاصله پس از تزریق (روز اول)
- 🚶 استراحت نسبی: از فعالیتهای سنگین و راه رفتن طولانی مدت خودداری کنید. استراحت مطلق لازم نیست، ولی فشار نیاورید.
- 🚗 رانندگی نکنید: تا زمانی که حس طبیعی در پاها یا دستها (بسته به محل تزریق) بازنگشته، نباید رانندگی کنید.
- 🧊 استفاده از کمپرس سرد: در صورت درد یا تورم خفیف در محل تزریق، هر ۴ تا ۶ ساعت یکبار، به مدت ۱۵ دقیقه از کمپرس سرد استفاده کنید.
- 💊 مصرف داروهای تجویز شده: در صورت تجویز پزشک، داروهای ضد درد یا شلکننده عضلانی را طبق دستور مصرف کنید.
۱ تا ۳ روز بعد از تزریق
- 🚫 عدم انجام فعالیتهای سنگین: از بلند کردن اجسام سنگین، خم شدن زیاد یا نشستن طولانی مدت خودداری کنید.
- 🧘 شروع آرام فعالیت بدنی: راه رفتن کوتاهمدت در منزل یا حرکات کششی سبک میتواند کمککننده باشد.
- 📝 ثبت علائم: هرگونه تغییر در درد، بیحسی، ضعف، سردرد شدید یا علائم جدید را یادداشت کرده و به پزشک اطلاع دهید.
۳ تا ۷ روز بعد از تزریق
- 🏃 افزایش تدریجی فعالیتها: در صورت نداشتن علائم هشداردهنده، میتوانید فعالیتهای عادی را بهآرامی از سر بگیرید.
- 🧑⚕️ مراجعه به پزشک (در صورت نیاز): اگر درد بهبود نیافته یا علائم بدتر شده، حتماً باید بررسی مجدد شوید.
تا دو هفته بعد از تزریق
- 🔁 پیگیری درمان اصلی: بسته به علت درد، ممکن است پزشک توصیه کند فیزیوتراپی، ورزش درمانی یا داروهای خاص ادامه یابد.
- 🗓️ ارزیابی مجدد اثر تزریق: معمولاً اثر دارو طی چند روز تا دو هفته مشخص میشود؛ اگر اثر کافی نداشته باشد، تصمیم درباره تزریق مجدد یا روشهای دیگر گرفته میشود.
تزریق اپیدورال چه عوارضی ممکن است داشته باشد؟
تزریق اپیدورال معمولاً روشی ایمن و کمخطر است، اما مانند هر روش درمانی دیگری ممکن است عوارضی به دنبال داشته باشد. بیشتر عوارض احتمالی خفیف و موقتی هستند و به دلیل واکنش بدن به تزریق، اثر داروها یا نحوه انجام ایجاد میشوند. عوارض جدی و خطرناک نیز بسیار نادر بوده و با رعایت اصول پزشکی و انتخاب صحیح بیمار به حداقل میرسند.
عوارض احتمالی تزریق اپیدورال در ادامه توضیح داده شده است:
- درد و ناراحتی در محل تزریق
- احتمال: شایع
- علت: تحریک بافتها و عضلات اطراف محل تزریق
- توضیح: ممکن است چند ساعت تا چند روز درد خفیف یا حساسیت در محل تزریق احساس شود که معمولاً خودبهخود یا با مسکن برطرف میشود.
- بیحسی یا ضعف موقتی در اندامها
- احتمال: نسبتاً شایع
- علت: اثر داروی بیحسی روی اعصاب مجاور
- توضیح: معمولاً موقتی بوده و چند ساعت پس از تزریق رفع میشود. اگر ادامهدار بود باید سریعاً به پزشک اطلاع داد.
- عوارض سیستمیک داروها (مثل کورتیکواستروئیدها یا اوپیوئیدها)
- احتمال: بستگی به دارو و دوز دارد
- علت: جذب دارو به خون و اثر روی سایر اعضا
- توضیح: ممکن است شامل افزایش قند خون، اضطراب، سرگیجه، تهوع یا خوابآلودگی باشد.
- آلرژی یا واکنش حساسیتی به داروها
- احتمال: نادر
- علت: حساسیت بدن به داروهای تزریق شده
- توضیح: میتواند از خفیف (خارش، قرمزی) تا شدید (آنافیلاکسی) متغیر باشد.
- عفونت در محل تزریق یا اپیدورال
- احتمال: نادر
- علت: ورود میکروب به ناحیه اپیدورال در حین تزریق
- توضیح: علائم شامل تب، قرمزی، درد شدید و تورم است و نیاز به درمان فوری با آنتیبیوتیک یا جراحی دارد.
- سردرد پس از تزریق
- احتمال: نادر (کمتر از 1%)
- علت: نشت مایع نخاعی در اثر سوراخ شدن غشای دورال در حین تزریق
- توضیح: این سردردها معمولاً هنگام ایستادن شدیدتر شده و در حالت درازکش بهتر میشوند. درمان شامل استراحت و مصرف مایعات است.
- خونریزی یا هماتوم اپیدورال
- احتمال: بسیار نادر
- علت: آسیب به رگهای خونی کوچک در محل تزریق، به ویژه در بیماران با اختلالات انعقادی
- توضیح: میتواند باعث فشار روی نخاع و علائم عصبی شدید شود و نیاز به درمان اورژانسی دارد.
- آسیب عصبی یا نخاعی
- احتمال: بسیار نادر
- علت: تزریق اشتباه یا آسیب مکانیکی حین وارد کردن سوزن
- توضیح: ممکن است منجر به ضعف، بیحسی یا مشکلات حرکتی شود که نیاز به پیگیری فوری دارد.
هزینه تزریق اپیدورال
هزینه تزریق اپیدورال به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله نوع داروهای مصرفی، محل انجام تزریق (کمر یا گردن)، تخصص و تجربه پزشک، تجهیزات مورد استفاده و محل درمان (بیمارستان، کلینیک خصوصی یا دولتی). همچنین پیچیدگی وضعیت بیمار و نیاز به تصویربرداریهای پیش از تزریق (مثل سونوگرافی یا فلوروسکوپی) میتواند هزینه را تغییر دهد. به طور کلی، این هزینه در مراکز مختلف متفاوت است و ممکن است شامل هزینه ویزیت، تزریق، داروها و مراقبتهای پس از آن باشد.
درباره پوشش بیمه نیز، بیمههای پایه مانند تأمین اجتماعی و بیمه سلامت معمولاً بخشی از هزینه تزریق اپیدورال را تحت پوشش قرار میدهند، به ویژه اگر تزریق در مراکز دولتی یا طرف قرارداد بیمه انجام شود. با این حال، برخی از داروها یا روشهای خاص که هزینه بالاتری دارند ممکن است توسط بیمه پایه به طور کامل پوشش داده نشوند و هزینه اضافی بر عهده بیمار باشد.
بیمههای تکمیلی معمولاً هزینههای باقیمانده را جبران میکنند و خدمات بیشتری مثل استفاده از مراکز خصوصی و داروهای خاص را تحت پوشش قرار میدهند. در نهایت میزان پوشش بیمه بستگی به قرارداد و نوع بیمه شما دارد و بهتر است قبل از اقدام به تزریق با بیمهگر خود هماهنگی لازم را انجام دهید.
برای تزریق اپیدورال به کجا باید مراجعه کنم؟
تزریق اپیدورال یک روش تخصصی است که باید توسط پزشکان متخصص و مجرب انجام شود. معمولاً این تزریق در مراکز درمانی معتبر مثل بیمارستانها، کلینیکهای تخصصی درد، مراکز فیزیوتراپی پیشرفته یا مراکز تخصصی جراحیهای کم تهاجمی ستون فقرات انجام میشود.
مهم است که پزشک معالج تجربه کافی در انجام تزریقهای اپیدورال داشته باشد و محیط انجام تزریق کاملاً استریل و مجهز به دستگاههای تصویربرداری (مانند فلوروسکوپی یا سونوگرافی) برای هدایت دقیق سوزن باشد تا خطرات احتمالی کاهش یابد و نتیجه درمانی بهتر حاصل شود. بنابراین پیش از اقدام به تزریق، حتماً از تخصص و سابقه مرکز درمانی و پزشک معالج اطمینان حاصل کنید.
سؤالات متداول
آیا تزریق اپیدورال درد دارد؟
در حین تزریق ممکن است کمی فشار یا سوزش احساس کنید، اما معمولاً از بیحسی موضعی استفاده میشود تا درد به حداقل برسد. اگر تزریق با هدایت فلوروسکوپ انجام شود، ناراحتی آن بسیار کم و قابل تحمل خواهد بود.
چه مدت بعد از تزریق اپیدورال اثر آن مشخص میشود؟
بسته به داروی تزریقشده، اثر تسکین درد ممکن است در عرض چند ساعت تا چند روز ظاهر شود. اگر از کورتیکواستروئید استفاده شده باشد، ممکن است ۲ تا ۷ روز طول بکشد تا اثر کامل آن حس شود.
تزریق اپیدورال را چند بار میتوان انجام داد؟
تعداد دفعات تزریق محدود است؛ معمولاً بیشتر از ۳ بار در سال توصیه نمیشود. تکرار زیاد تزریق ممکن است باعث بروز عوارض دارویی، بهویژه در صورت مصرف مکرر کورتونها، شود.
آیا تزریق اپیدورال خطرناک است؟
اگر توسط پزشک متخصص و با تجهیزات تصویربرداری انجام شود، این روش بسیار ایمن است. با این حال، مانند هر اقدام پزشکی، احتمال عوارض نادری مثل عفونت، خونریزی یا آسیب عصبی وجود دارد.
بعد از تزریق اپیدورال باید استراحت کنم؟
بله، معمولاً توصیه میشود در همان روز فعالیت سنگین نداشته باشید و استراحت نسبی داشته باشید. از روز بعد میتوانید کمکم به فعالیتهای معمول خود بازگردید، مگر اینکه پزشک توصیه خاصی داشته باشد.
آیا تزریق اپیدورال باعث درمان کامل دیسک یا تنگی نخاع میشود؟
خیر، تزریق اپیدورال معمولاً باعث کاهش التهاب و تسکین درد میشود، اما ساختار دیسک یا کانال نخاعی را به حالت اول بازنمیگرداند. این روش بیشتر برای کنترل علائم به کار میرود تا درمان ریشهای مشکل.
تزریق اپیدورال چطور به درد ناشی از دیسک کمر و سیاتیک کمک میکند؟
تزریق اپیدورال داروهای ضد التهاب و مسکن را مستقیم به اطراف ریشههای عصبی میرساند. این کار التهاب و فشار روی عصب سیاتیک ناشی از دیسک کمر را کاهش میدهد. در نتیجه درد کمر و پای بیمار سریعتر تسکین پیدا میکند.
بعد از تزریق اپیدورال چه عوارضی ممکن است داشته باشم؟
ممکن است کمی درد یا بیحسی موقتی در ناحیه تزریق یا پاها حس کنید که معمولاً طی چند ساعت تا چند روز برطرف میشود. عوارض نادرتر شامل عفونت، سردرد نخاعی یا واکنش به دارو است که نیاز به پیگیری پزشکی دارد.
اگر پس از تزریق درد شدیدتر شود، آیا جای نگرانی وجود دارد؟
در ۲۴ تا ۷۲ ساعت نخست پس از تزریق، ممکن است بهطور موقت درد کمی افزایش یابد که معمولاً به دلیل تأخیر در اثرگذاری داروی ضدالتهاب (کورتون) است. با این حال، در صورت بروز علائم هشداردهنده مانند تب، بیحسی پیشرونده، اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع، یا درد بسیار شدید، باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
آیا تزریق اپیدورال میتواند منجر به وابستگی به داروهای تزریقی شود؟
تزریق اپیدورال بهخودیخود وابستگی جسمی یا روانی ایجاد نمیکند. با این حال، در صورتی که علت اصلی بیماری درمان نشود و صرفاً علائم کنترل شوند، ممکن است نیاز به تکرار یا استفاده از روشهای درمانی مکمل احساس شود.
آیا این تزریق تأثیری بر باروری یا دوران بارداری دارد؟
تزریق اپیدورال در اغلب موارد تأثیری بر باروری ندارد. در زنان باردار یا افرادی که قصد بارداری دارند، اطلاع پزشک از این موضوع ضروری است تا نوع دارو و دوز مصرفی بر اساس شرایط خاص فرد انتخاب شود.
آیا تزریق اپیدورال در مبتلایان به دیابت یا فشار خون بالا خطرناک است؟
در افراد مبتلا به دیابت یا پرفشاری خون، مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی ممکن است بهطور موقت موجب افزایش قند یا فشار خون شود. بنابراین، ضروری است پزشک معالج از بیماریهای زمینهای بیمار مطلع باشد تا اقدامات مراقبتی لازم انجام گیرد.
آیا پس از تزریق اپیدورال، میتوانم رانندگی کنم؟
بهطور کلی توصیه میشود که در روز انجام تزریق از رانندگی خودداری شود، زیرا تأثیر داروهای بیحسی یا آرامبخش ممکن است بر سطح هوشیاری فرد اثر بگذارد. بهتر است فردی همراه بیمار باشد تا او را تا منزل همراهی کند.
آیا تزریق اپیدورال بر نتیجهی تصویربرداری امآرآی (MRI) بعدی تأثیر دارد؟
تزریق اپیدورال تأثیر دائمی بر امآرآی ندارد. با این حال، در صورت انجام امآرآی طی چند روز پس از تزریق، ممکن است تغییراتی موقتی مشاهده شود که در صورت اطلاعرسانی مناسب به پزشک رادیولوژیست، قابل تفسیر خواهد بود.
در صورت درگیری چند دیسک بهصورت همزمان، آیا تزریق فقط در یک ناحیه انجام میشود؟
بر اساس ارزیابی بالینی و نتایج تصویربرداری، پزشک محل اصلی درد را مشخص کرده و تزریق را در همان ناحیه انجام میدهد. در برخی موارد، ممکن است نیاز به تزریق در چند سطح یا انجام تزریقهای پیاپی باشد.
آیا مصرف دارو پس از تزریق اپیدورال مجاز است؟
مصرف دارو پس از تزریق مجاز است، اما باید تحت نظر پزشک صورت گیرد. به عنوان مثال، برخی داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن یا دیکلوفناک) ممکن است اثربخشی کورتون را کاهش دهند. بنابراین، انتخاب دارو و دوز مصرفی باید با نظر پزشک انجام شود.