اوزون تراپی (اوزون درمانی) یک روش نیمه تهاجمی است که در آن گاز فعال اوزون (O₃) بهصورت کنترلشده به بدن تزریق میشود تا با کاهش فشار عصبی، بهبود اکسیژنرسانی و تعدیل واکنشهای دردناک، به درمان برخی بیماریهای اسکلتی – عضلانی کمک کند.
شاید شنیده باشید که این روش برای کاهش دردهای ناشی از دیسک کمر یا سیاتیک کاربرد دارد – اما آیا برای همه مفید است؟
واقعیت این است که اوزون تراپی مانند یک شمشیر دو لبه عمل میکند. برای بعضی بیماران، تسکینی چشمگیر و گاهی ماندگار به همراه دارد، اما برای برخی دیگر، تنها منجر به اتلاف وقت و هزینه خواهد شد.
خوشبختانه روشهای خانگی میتوانند به عنوان درمان مکمل برای دیسک کمر مفید باشند، از جمله ورزشهای سبک اصلاحی، کششهای فیزیوتراپی خانگی و گرما درمانی. برای آشنایی با سایر روشهای طبیعی و بدون دارو برای کاهش درد کمر، میتوانید مقاله قرص و مسکن برای درد کمر نخورید، این روشهای طبیعی بهتر جواب میدهند را بخوانید.
این روشها معمولاً به کاهش درد و بهبود حرکت کمک میکنند، اما جایگزین درمانهای تخصصی پزشکی یا فیزیوتراپی حرفهای نیستند.
یکی از مکملهای طبیعی که اخیراً توجه زیادی به آن شده، تیموکینون است؛ این ترکیب فعال در دانههای سیاه (سیاهدانه) وجود دارد و مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان دادهاند که ممکن است خاصیت ضدالتهابی و تسکین درد داشته باشد.
در این مقاله، بیماران را در سه گروه اصلی دستهبندی میکنیم.
🎯 کاندیدای طلایی: بیرونزدگی خفیف تا متوسط دیسک، بدون پارگی کامل
❌ خط قرمز عصبی: ناتوانی و ضعیفشدن مداوم حرکت پا، بیاختیاری ادرار یا مدفوع
🟡 دارای بیماری های زمینهای مانند دیابت، یا با سابقه جراحی کمر
چراغسبز اوزون تراپی؛ چه کسانی بیشترین سود را میبرند؟
در این بخش، افرادی با شرایطی را معرفی میکنیم که اوزون تراپی برای آنها بیشترین اثربخشی را دارد و بهواقع ارزش صرف وقت، هزینه و پیگیری درمانی را خواهد داشت.
بیرونزدگی دیسک خفیف تا متوسط
بیشترین اثربخشی اوزون تراپی در بیمارانی دیده شده که دچار بیرونزدگی دیسک بدون پارگی کامل بودهاند – یعنی حالتی که مواد ژلهای دیسک هنوز درون دیواره آن باقیماندهاند و وارد کانال نخاعی نشدهاند. ند. در این شرایط، علاوه بر اوزونتراپی، تزریق دیسکوژل (Discogel) نیز میتواند بهعنوان یک گزینه درمانی برای کاهش فشار روی عصب و تسکین درد سیاتیک در نظر گرفته شود.
محل دیسک و مهره درگیر تأثیری بر اثربخشی ندارد، اما انتخاب روش تزریق باید باتوجهبه محل بیرونزدگی و شدت فشار به عصب انجام شود.
اگر علاوه بر بیرونزدگی دیسک، دچار آرتروز یا التهاب در مفاصل پشتی ستون فقرات (مفاصل فاست) هم باشید، اوزون تراپی همچنان میتواند اثربخش باشد. در چنین مواردی، پزشک ممکن است تصمیم بگیرد اوزون را هم به داخل دیسک و هم به مفاصل درگیر تزریق کند تا نتایج بهتری حاصل شود.
چگونه اوزون مؤثر است؟
اوزون باعث میشود بخش ژلهای داخل دیسک کمی خشک و جمع شود؛ این کار فشار از روی عصب را برمیدارد. همزمان، التهاب اطراف عصب هم کم میشود و درد کاهش مییابد – بدون نیاز به جراحی.
دردهای مزمن و درد سیاتیکی ناشی از دیسک کمر
اگر ماهها یا حتی سالهاست از کمردرد یا درد سیاتیکی رنج میبرید، اما هنوز به علائم هشداردهندهای مثل بیاختیاری ادرار یا مدفوع، کشیدهشدن پا روی زمین هنگام راهرفتن یا ضعف شدید عضلات پا نرسیدهاید، اوزون تراپی میتواند یکی از گزینههای مؤثر برای کاهش علائم شما باشد.
این دسته از دردها معمولاً شامل موارد زیر هستند.
- درد تیر کشنده از کمر به باسن یا پا (گرفتگی عصب سیاتیک)
- احساس سوزش، گزگز یا بیحسی در ران، ساق یا کف پا
- درد مداوم در ناحیه کمر که با نشستن، ایستادن یا راهرفتن تشدید میشود
در برخی درمانهای دیگر، ممکن است فقط درد کمتر شود؛ ولی ناتوانی حرکتی باقی بماند – مثلاً فرد همچنان نتواند خم شود، پله بالا برود، کودک خود را بغل کند یا رانندگی کند.
📊 در اوزون تراپی دیسک کمر، یک مطالعه بزرگ روی بیش از ۲۰۰۰ بیمار نشان داد.
- شدت درد به طور متوسط ۸۲٪ کاهش پیدا کرد
- ناتوانی عملکردی نیز حدود ۸۳٪ بهبود یافت
یعنی بیماران نهتنها درد کمتری احساس کردند، بلکه توانایی انجام فعالیتهای روزمرهشان هم به طور محسوسی برگشت (منبع).
عدم پاسخ به درمانهای اولیه محافظهکارانه
اگر با درمانهای اولیه مثل دارو، استراحت، آمپول، فیزیوتراپی یا ورزشهای اصلاحی، همچنان درد دارید و بهبود کافی حاصل نشده، احتمالاً بدن شما به این روشهای سطح پایین پاسخ نمیدهد.
در این شرایط، اوزون تراپی میتواند انتخاب مناسبی باشد؛ چون برخلاف درمانهای حمایتی، بهصورت مستقیم وارد ناحیه آسیبدیده میشود و با کاهش التهاب یا حجم بیرونزدگی، مداخله واقعی ایجاد میکند.
این روش یک پله بالاتر از درمانهای محافظهکارانه است، اما هنوز کم تهاجمی محسوب میشود و به جراحی نمیرسد.
طبق مطالعهای در سال ۲۰۲۴ روی ۱۴۹ بیمار که با دارو و فیزیوتراپی بهبود کافی نداشتند، اوزون تراپی باعث شد درد بیماران به طور متوسط حدود ۶۰٪ کاهش یابد و ناتوانی عملکردی آنها نیز ۶۰٪ بهبود پیدا کند (منبع).
البته تشخیص اینکه زمان مداخلهی اوزونتراپی رسیده یا نه، باید توسط پزشک متخصص و با بررسی دقیق MRI انجام شود.
عدم تمایل یا عدم نیاز فوری به جراحی
اگر هنوز پزشک انجام جراحی را ضروری ندانسته یا خودتان از عمل جراحی واهمه دارید، اوزون تراپی میتواند یک گزینه کمریسک و سرپایی برایتان باشد.
در برخی بیماران، این درمان باعث کاهش علائم و بهبود عملکرد تا حدی میشود که دیگر نیازی به جراحی پیدا نمیکنند – بهویژه اگر بعد از تزریق، تمرینات اصلاحی و تغییر سبک زندگی را جدی بگیرند.
البته تصمیمگیری نهایی درباره مناسببودن این مسیر، باید با بررسی MRI و نظر متخصص طب فیزیکی انجام شود.
تعهد به تغییر و اصلاح سبک زندگی
اوزون تراپی بهتنهایی معجزه نمیکند. برای اینکه اثر آن ماندگار باشد، لازم است خود بیمار هم در درمان مشارکت کند.
ورزشهای تخصصی، کاهش وزن، پرهیز از نشستن طولانی و اصلاح عادتهای روزمره، نقش حیاتی دارند.
اگر این تغییرات جدی گرفته نشوند، حتی موفقترین تزریق اوزون هم ممکن است فقط یک تسکین موقت باشد، نه راهحل بلندمدت.
چراغ قرمز اوزون تراپی: چه کسانی نباید انجام دهند؟
اگر دچار علائم عصبی شدید هستید، اوزون تراپی انتخاب مناسبی برای شما نیست. در واقع، در برخی شرایط خاص، این روش نهتنها بیاثر خواهد بود، بلکه با به تأخیرانداختن درمان اصلی، ممکن است سلامتتان را به خطر بیندازد. در ادامه به مهمترین این موارد اشاره میکنیم.
علائم عصبی پیشرونده یا شدید
در بعضی بیماران، بیرونزدگی دیسک از حالت خفیف یا متوسط عبور کرده و وارد فاز خطرناکتری میشود: پارگی کامل دیسک. در این حالت، لایه محافظ دیسک پاره شده و مواد داخلی آن از جای خود خارج میشوند و فشار مکانیکی مستقیم و شدید به نخاع یا ریشههای عصبی وارد میکنند.
این وضعیت معمولاً با دردهای بسیار شدید، بیحسی گسترده در پا، ضعف عضلانی یا ناتوانی در حرکت طبیعی پا همراه است.
❌ اوزون تراپی در چنین شرایطی کارساز نیست؛ چون نمیتواند این فشار فیزیکی را حذف کند یا از آسیب عصبی جلوگیری کند.
✅ این بیماران باید خیلی سریع تحت بررسی برای جراحی قرار بگیرند.
پارگی کامل دیسک با فشار مستقیم به نخاع یا ریشههای عصبی
حتی اگر عکسبرداری (مثل MRI ) هنوز پارگی کامل دیسک را نشان ندهد، بعضی علائم مهم در بدن میتوانند هشدار دهند که اوزون تراپی برای شما مناسب نیست.
این نشانهها عبارتاند از
- کشیدهشدن پا روی زمین هنگام راهرفتن (افتادگی پا)
- بیاختیاری ادرار یا مدفوع
- ضعیفشدن مداوم و بیشترشدن ناتوانی حرکت پا
- بیحسی وسیع و همیشگی در پاها یا ناحیه لگن
این علائم معمولاً به دلیل فشار شدید بر نخاع یا ریشههای عصبی ایجاد میشوند – چه ناشی از پارگی دیسک باشد، چه تنگی شدید کانال نخاعی.
❌ در این شرایط، درمانهای تزریقی مثل اوزون تراپی نهتنها کمکی نمیکند، بلکه ممکن است با عقب انداختن درمان اصلی، باعث آسیب دائمی به عصب شود.
شرایط خاکستری: موارد نیازمند ارزیابی دقیقتر
این موارد بیانگر «موارد مبهم» است؛ موقعیتهایی که نیاز به ارزیابی جامع دارند. تصمیمگیری در این شرایط، تنها پس از مشاوره دقیق با متخصص طب فیزیکی و بررسی مجدد MRI بهروز امکانپذیر است.
افراد دارای بیماری زمینهای مانند دیابت
در بیماران مبتلا به دیابت یا سایر بیماریهای زمینهای، اوزون تراپی باید بااحتیاط و پس از بررسی دقیق انجام شود. بهویژه اگر دیابت کنترل نشده باشد، خطر عفونت یا کندی ترمیم افزایش مییابد. در این موارد، ابتدا باید وضعیت عمومی و قند خون بیمار به حالت پایدار برسد، سپس تصمیمگیری نهایی برای درمان صورت گیرد.
سابقه جراحی قبلی در همان ناحیه
اگر قبلاً در ناحیه کمر جراحی انجام دادهاید، ممکن است مسیرهای طبیعی بدن تغییر کرده باشد. مثلاً چسبندگیهای داخلی، وجود پلاتین یا تغییر در شکل مهرهها میتواند تشخیص محل درد و انجام دقیق تزریق اوزون را سختتر کند.
در این شرایط، پزشک باید با بررسی دقیق تصویر MRI و معاینه تخصصی، تصمیم بگیرد که آیا اوزون تراپی هنوز گزینه مناسبی برای شما هست یا نه.
اوزون تراپی دیسک کمر چطور انجام میشود؟ و چرا بعضی روشها بیاثرند؟
اوزون تراپی برای دیسک کمر معمولاً به دو روش اصلی انجام میشود: تزریق مستقیم به داخل دیسک یا تزریق در ناحیه اطراف و نزدیک به دیسک. موفقیت این درمان تا حد زیادی به انتخاب صحیح روش تزریق بر اساس MRI کمر بستگی دارد.
در هر دو روش، بیمار به محیطی تخصصی مانند اتاق عمل سرپایی یا واحد تزریق پیشرفته منتقل میشود. معمولاً از بیحسی موضعی همراه با آرامبخش خفیف (سدیشن سطحی) استفاده میشود تا فرایند تزریق بدون درد و استرس انجام گیرد.
گاز اوزون نیز در همان لحظه، از طریق دستگاه تخصصی اوزون ساز پزشکی و از اکسیژن خالص تولید شده و با غلظت کنترلشده، بلافاصله در ناحیه مورد نظر تزریق میشود. این تزریق تحت هدایت تصویربرداری فلوروسکوپی انجام میشود تا سوزن بادقت بالا در محل هدف قرار گیرد، بدون آنکه آسیبی به بافتهای اطراف وارد شود.
فرایند تزریق در هر دو روش معمولاً بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه زمان میبرد و بیمار همان روز مرخص میشود.
تزریق مستقیم به داخل دیسک (کوچککردن بیرونزدگی)
دیسککتومی، دقیقترین و مؤثرترین نوع اوزون تراپی برای دیسک کمر است. در این روش اوزون مستقیماً به داخل دیسک آسیبدیده تزریق میشود تا التهاب کاهش یافته و حجم بیرونزدگی کنترل شود. روندی که در بین عموم گاهی بهاشتباه «خشککردن دیسک» نامیده میشود.
این تزریق معمولاً برای افرادی انجام میشود که دچار فتق دیسک واقعی (بیرونزدگی دیسک) هستند و درد آن به پا تیر میکشد.
گاهی هنگام ورود سوزن، بیمار ممکن است احساس فشار یا تیرکشیدن کوتاه در کمر یا پا داشته باشد که طبیعی است و بهسرعت کنترل میشود.
درصورتیکه بیش از یک دیسک دچار بیرونزدگی باشد، پزشک معمولاً تزریق را برای هر دیسک بهصورت جداگانه انجام میدهد. به این کار «تزریق چندسطحی» گفته میشود و در آن، سوزن و گاز اوزون برای هر دیسک به طور مستقل استفاده میشود. محل تزریق نیز ممکن است در دو نقطه متفاوت از کمر انجام شود.
تزریق در نزدیکی دیسک (کاهش التهاب اطراف ریشههای عصبی)
در این روش، اوزون به ناحیهای نزدیک به دیسک و اطراف ریشههای عصبی تزریق میشود – نه به داخل خود دیسک. هدف از این تزریق، کاهش التهاب، کاهش فشار عصبی و تسکین دردهای تیر کشنده مانند سیاتیک است.
سوزن بادقت بالا در نزدیکی محل خروج عصب از ستون فقرات قرار میگیرد – در عمقی متفاوت از تزریقهای عضلانی.
این نوع تزریق معمولاً برای بیمارانی مناسب است که بیرونزدگی دیسک خفیفتری دارند یا درد آنها بیشتر ناشی از التهاب اطراف عصب است، نه فشار مستقیم از سوی دیسک.
ممکن است بیمار هنگام تزریق، احساس تیرکشیدن یا فشار ملایم در مسیر عصب داشته باشد که طبیعی و بهراحتی قابلکنترل است.
در برخی مراکز درمانی (بهویژه کلینیکهایی که فاقد پزشک متخصص ستون فقرات یا طب فیزیکی هستند)، تزریق اوزون بهصورت عضلانی در ناحیه کمر انجام میشود و بهاشتباه «اوزون تراپی دیسک» نامیده میشود.
این نوع تزریق عمدتاً در درمان دردهای عضلانی یا اسپاسمهای ساده کاربرد دارد و در بهبود فتق دیسک واقعی یا فشار عصبی، اثربخشی قابلتوجهی ندارد.
ماندگاری اثر اوزون تراپی و تعداد جلسات درمان
در یک متاآنالیز معتبر بر روی حدود ۸۰۰۰ بیمار مبتلا به فتق دیسک کمری (حتی تا سن ۹۴ سالگی)، بیش از ۸۰٪ بیماران کاهش قابلتوجه درد و بهبود در انجام فعالیتهای روزمره را تجربه کردند (منبع).
کاهش درد معمولاً از هفته اول پس از تزریق آغاز میشود و طی هفتههای بعد – بهویژه تا پایان ماه اول – بهبودی کاملتری مشاهده میشود. این یافتهها نشان میدهند که اثربخشی اوزون تراپی تدریجی است، نه آنی (منبع).
در بیمارانی که دچار بیرونزدگی دیسک خفیف تا متوسط هستند، معمولاً یک جلسه تزریق کافی است و ماندگاری نتایج بین ۶ ماه تا یک سال گزارش شده است. در صورت بازگشت علائم، امکان تکرار تزریق وجود دارد.
بااینحال، در بیماران دارای آسیبهای همزمان یا شرایط پیچیدهتر، ممکن است ۲ تا ۳ جلسه درمانی با فواصل حدود ۶ ماه و تحتنظر پزشک متخصص توصیه شود.
اوزونتراپی در مقایسه با سایر درمانهای دیسک و سیاتیک
اوزون تراپی بهعنوان یک روش کم تهاجمی، پس از شکست درمانهای غیرتهاجمی (مثل فیزیوتراپی و دارو) و پیش از جراحیها به کار میرود. جدول زیر جایگاه اوزون تراپی را در مقایسه با سایر روشها از نظر تهاجمی بودن، ماندگاری اثر و کاربرد نشان میدهد.
| دستهبندی | روشها | جایگاه درمانی ویژگیها |
| غیرتهاجمی | فیزیوتراپی، دارو، لیزر کمتوان یا پرتوان | اولین انتخاب در دردهای خفیف تا متوسط؛ ایمن، بدون تزریق، هزینه پایین |
| کم تهاجمی (عمل بسته) | اوزون تراپی، لیزر PLDD ، تزریق استروئید اپیدورال، رادیوفرکوئنسی (RF) | مرحله میانی؛ برای دردهای مقاوم به درمان اولیه؛ سرپایی، عوارض پایین |
| تهاجمی | دیسککتومی باز، لامینکتومی، فیوژن ستون فقرات، جراحی آندوسکوپیک | مرحله آخر؛ پارگی دیسک با علائم عصبی جدی؛ نیاز به بیهوشی و نقاهت طولانی |
مراقبتهای بعد از اوزون تراپی
پس از تزریق اوزون، معمولاً ۴۸ ساعت استراحت نسبی توصیه میشود، اما نیازی به استراحت مطلق یا بستریشدن نیست.
از روز سوم به بعد، بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است شروع تمرینات توانبخشی، آبدرمانی یا پیادهروی سبک را توصیه کند.
ادامه فعالیتهای روزمره و ورزشها باید تدریجی و مطابق با تحمل فرد باشد تا از بازگشت درد جلوگیری شود و اثربخشی درمان افزایش یابد.
عوارض اوزون تراپی
اوزون تراپی یک روش کم تهاجمی و بسیار ایمن است. عوارض شایع آن معمولاً خفیف و موقتی هستند – مانند درد، سوزش یا احساس سنگینی در محل تزریق که ظرف چند ساعت تا چند روز برطرف میشوند.
طبق یک متاآنالیز معتبر با بیش از ۸۰۰۰ بیمار، میزان بروز عوارض جدی کمتر از ۱٪ گزارش شده؛ یعنی فقط ۱ نفر از هر ۱۰۰۰ نفر (منبع). این آمار نشان میدهد که اوزون تراپی نهتنها مؤثر است، بلکه یکی از ایمنترین روشهای غیرجراحی برای درمان دیسک کمر محسوب میشود.
❗ برای اطمینان از بیخطر بودن، این درمان باید فقط توسط پزشک متخصص و در شرایط کاملاً استریل انجام شود.
هزینه اوزون تراپی
هزینه اوزون تراپی میتواند بین بیماران اختلاف زیادی داشته باشد؛ چون ممکن است در یک فرد فقط یک دیسک نیاز به درمان داشته باشد، اما در فرد دیگر، تزریق به چند دیسک یا ناحیه مختلف لازم باشد که طبیعتاً هزینه را افزایش میدهد.
سوالات متداول
آیا اوزون تراپی میتواند باعث کوچکشدن دائمی دیسک شود؟
اوزون تراپی با کاهش التهاب و اکسیژنرسانی ممکن است حجم دیسک را موقتاً کاهش دهد (به دلیل دهیدراته شدن هسته دیسک)، اما شواهد علمی برای کوچکشدن دائمی دیسک محدود است.
آیا اوزون تراپی میتواند خطر عود فتق دیسک را افزایش دهد؟
خیر، شواهد علمی نشان نمیدهند که اوزون تراپی خطر عود فتق را افزایش دهد. بااینحال، اگر بیمار عوامل خطر (مثل فشار مکانیکی مکرر یا ضعف عضلانی) را اصلاح نکند، فتق ممکن است مستقل از اوزون تراپی عود کند.
تفاوت اوزون تراپی با سایر روشهای کم تهاجمی از نظر اثربخشی و هزینه چیست؟
اوزون تراپی معمولاً ارزانتر و سادهتر از لیزر PLDD یا رادیوفرکوئنسی است، چون نیاز به تجهیزات پیشرفته کمتری دارد.
آیا سبک زندگی یا فعالیتهای خاص میتوانند اثر اوزون تراپی را کم کنند؟
بله، عواملی مثل بلندکردن اجسام سنگین، نشستن طولانیمدت، یا عدم انجام تمرینات تقویتی پس از اوزون تراپی میتوانند باعث بازگشت درد شوند.
آیا اوزون تراپی برای بیماران با بیماریهای خاص (مثل مشکلات انعقادی) ایمن است؟
اوزون تراپی در بیماران با بیماریهای خاص، مانند مشکلات انعقادی (مثل هموفیلی یا مصرف داروهای ضدانعقاد)، بهطورکلی میتواند ایمن باشد. اما نیاز به احتیاط ویژه و ارزیابی دقیق پزشک دارد.
آیا اوزون تراپی تحت پوشش بیمه است؟
اوزون تراپی در ایران معمولاً تحت پوشش بیمههای پایه (مثل تأمین اجتماعی) نیست، اما برخی بیمههای تکمیلی ممکن است بخشی از هزینهها را پوشش دهند. برای اطلاعات دقیق، باید با شرکت بیمه خود مشورت کنید.
در چه شرایطی استفاده از سلولهای بنیادی نسبت به اوزونتراپی برای درمان دیسک کمر و سیاتیک ترجیح داده میشود؟
در مواردی که آسیب دیسک بینمهرهای شدیدتر باشد یا بیمار به اوزونتراپی پاسخ نداده باشد، سلولهای بنیادی برای درمان دیسک کمر و درد سیاتیک به عنوان گزینهای پیشرفتهتر ترجیح داده میشود. این روش با هدف ترمیم بافت آسیبدیده به کار میرود، نه صرفاً کاهش التهاب. انتخاب نهایی بسته به شدت آسیب، نتایج تصویربرداری و نظر پزشک متخصص است.