آرتروز کمر، یا استئوآرتریت ستون فقرات، یک بیماری مفصلی است که با تخریب تدریجی غضروف مفصلی بین مهرهها مشخص میشود. این غضروف به عنوان یک بالشتک عمل میکند و به مفاصل اجازه میدهد تا به آرامی روی هم بلغزند. زمانی که این غضروف تخریب شود، استخوانها به هم ساییده شده و باعث درد، تورم و کاهش دامنه حرکتی میشوند. علت دقیق آرتروز کمر هنوز بهطور کامل شناخته شده نیست اما به صورت کلی میتوان گفت عوامل بسیاری چون آسیبهای قبلی، ژنتیک و همچنین عوامل محیطی میتوانند در بروز این بیماری موثر باشند.
انواع آرتروز کمر
آرتروز کمر می تواند بر اساس ساختار تحت تأثیر و مکانیسم آسیب به چند نوع تقسیم شود. در هر نوع، بخش متفاوتی از ستون فقرات (دیسک، مفاصل فاست، بافت استخوانی) درگیر می شود و علائم و روند پیشرفت ممکن است متفاوت باشد:
آرتروز دیسکی دژنراسیون دیسک بین مهرهای
در این نوع، دیسک بین دو مهره به تدریج دچار فرسایش و کاهش ارتفاع می شود. وقتی دیسک ضعیف یا نازک می شود، فشار بیشتری روی مفاصل اطراف و ساختار استخوانی وارد می آید و این فشار باعث تحریک فرآیند آرتریتی در مفاصل می شود.
آرتروز مفاصل فاست
مفاصل فاست در دو طرف پشت هر مهره قرار دارند و به ستون فقرات کمک می کنند تا هنگام خم شدن یا چرخیدن، حرکات نرم و کنترل شدهای داشته باشد. وقتی این مفاصل به مرور زمان ساییده می شوند، غضروف پوشاننده آن ها نازک شده یا از بین می رود. در نتیجه، استخوان ها روی هم ساییده می شوند و بدن برای محافظت از مفصل، زائده های استخوانی کوچکی به نام استئوفیت می سازد. این تغییرات باعث درد در ناحیه پایین کمر می شوند و معمولاً هنگام خم شدن به عقب یا چرخاندن تنه، درد بیشتر احساس می شود.
آرتروز ترکیبی (دیسک + فاست)
در بسیاری از افراد، آسیب محدود به یک ساختار نیست بلکه همزمان دیسک و مفاصل فاست دچار تغییرات دژنراتیو می شوند. این نوع، شایع ترین حالت آرتروز کمر است و وقتی ما میگوییم «آرتروز کمر» معمولاً منظور همین حالت ترکیبی است.
آرتروز ناشی از عوامل ثانویه
در این حالت، آرتروز کمر به دلیل وجود عامل زمینه ای دیگر ایجاد می شود؛ مثلاً سابقه شکستگی، عفونت ستون فقرات، بیماری التهابی یا تغییر شکل ستون (مانند اسکولیوز) که فشار نا متوازن به ستون فقرات وارد می کند.
آرتروز فشاری یا پیش رونده
در این نوع، تکرار بارهای سنگین، حرکات مکرر یا وضعیت نادرست بدن باعث تحریک تدریجی تخریب می شود. این شکل ممکن است با سرعت بیشتری پیش رود، به ویژه اگر عوامل خطر مثل اضافه وزن یا ضعف عضلانی همراه باشند.
علائم
وجود آرتروز در ستون فقرات با علائم خاصی همراه است که شایعترین آنها کمردرد است. در مراحل اولیۀ آرتروز کمر ممکن است فقط صبحها به دلیل این که چند ساعت بیتحرک بودهاید، کمردرد داشته باشید و این درد معمولاً در پایین کمر احساس میشود. به دلیل این که، آرتروز کمر یک بیماری پیشرونده است، علائمی که ایجاد مینماید، به مرور زمان بیشتر و شدیدتر میشوند. علائمی که آرتروز کمر ایجاد میکند عبارتاند از:
- حساس شدن مفصل: آرتروز کمر، باعث حساس شدن مفاصل کمر میشود؛ و هنگامی که به کمر فشار وارد میشود، باعث ایجاد درد و ناراحتی در آن ناحیه میگردد.
- سفتی مفصل: یکی از علامتهای متداول آرتروز کمر، سفتی مفاصل کمر است که به خصوص بعد از چند ساعت استراحت و یا در هنگام صبح، به صورت کم شدن انعطافپذیری و یا مشکل در حرکت کمر احساس شود.
- محدود شدن دامنه حرکت: آرتروز کمر، دامنه حرکتی کمر را محدود کرده و ممکن است انجام بعضی حرکات، مانند خم شدن به سمت جلو و یا عقب و چرخاندن کمر، به دلیل تحلیل رفتن غضروف و به وجود آمدن خار استخوانی، برای بیمار دشوار شود.
- احساس ضعف یا بیحسی در پاها یا دستها، سوزن سوزن شدن پاها: درگیر شدن عصبها، به دلیل آرتروز کمر، ممکن است باعث شود که بیمار در پاها و یا دستهای خود، احساس ضعف و یا بیحسی نماید. علاوه بر این، به علت فشرده شدن و یا تحریک عصبهای موجود در قسمت پایین کمر، ممکن است بیمار در پاهای خود، احساس سوزن سوزن شدن، داشته باشد.
علت آرتروز کمر
آرتروز کمر اغلب با افزایش سن رخ میدهد، اما عوامل مختلفی می توانند خطر ابتلا به آن را افزایش دهند. در بسیاری از موارد، علت دقیق ایجاد بیماری مشخص نیست، اما ترکیبی از فرسایش طبیعی مفاصل، عوامل ژنتیکی و آسیب های مکرر نقش مهمی در بروز این بیماری دارند. علاوه بر این، برخی اختلالات خودایمنی نیز می توانند در ایجاد آرتروز نقش داشته باشند.
شناخت عوامل خطر می تواند در پیشگیری از آرتروز و کاهش احتمال درگیری مفاصل ستون فقرات بسیار مؤثر باشد. مهمترین عوامل خطر عبارت اند از:
- سن بالا: با افزایش سن، غضروف و بافت های مفصلی به تدریج فرسوده می شوند.
- اضافه وزن یا چاقی: فشار بیشتر به مهرهها و مفاصل فاست وارد می کند.
- سبک زندگی کم تحرک و بی ورزش: ضعف عضلات پشتیبانی کننده ستون فقرات، بار روی مفاصل را افزایش می دهد.
- سیگار کشیدن: می تواند روند تخریب بافت های مفصلی و دیسک ها را تسریع کند.
- بیماریهای زمینه ای: ابتلا به دیابت، نقرس، پسوریازیس، سل، سندرم روده تحریک پذیر و بیماری لایم می تواند خطر ابتلا به آرتروز را افزایش دهد.
- فعالیت های سنگین یا آسیب های شغلی مکرر: فشار مداوم روی ستون فقرات باعث تسریع فرسایش مفاصل می شود.
با درک این عوامل و رعایت نکات پیشگیرانه، افراد می توانند روند پیشرفت آرتروز کمر را کند کرده و درد و محدودیت های ناشی از آن را کاهش دهند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر آرتروز کمر دارید و هر کدام از علائم زیر را تجربه کردید، باید به پزشک مراجعه نمایید:
- درد مداوم و یا شدید شدن درد: اگر کمردرد شما مداوم بوده و یا شدیدتر شده است و با استراحت و مصرف داروهای مسکن برطرف نمیشود.
- محدود شدن حرکت: اگر به علت سفتی یا محدود شدن دامنه حرکتی کمر خود، در انجام فعالیتهای روزانه خود، دچار مشکل شدهاید.
- ضعف و بیحسی: اگر در پاهای خود، احساس بیحسی، سوزن سوزن شدن و یا ضعف دارید، به ویژه اگر این حالات، همراه با کمردرد باشد.
- بروز ناگهانی علائم و یا شدید شدن آنها: اگر ناگهان دچار کمر درد شدهاید و یا علائمی مانند ضعف و بیحسی قابلتوجه در اندام تحتانی بدن و از دست دادن کنترل مثانه یا روده را در خود مشاهده کردید.
- تأثیر گذاشتن بر زندگی روزمره: اگر آرتروز کمر، انجام فعالیتهای عادی را برای شما دشوار کرده و یا به طور قابلتوجهی بر کیفیت زندگی شما تأثیر منفی گذاشته است.
تشخیص
برای تشخیص آرتروز کمر، پزشک متخصص طب فیزیکی روند تشخیصی خاصی را در دستور کار قرار میدهد:
شرح حال و معاینه فیزیکی
برای تشخیص آرتروز کمر پزشک،یک معاینه فیزیکی کامل برای ارزیابی حساسیت مفاصل، محدودیت دامنۀ حرکتی و وجود تورم در کمر شما انجام میدهد و موارد زیر را بررسی مینماید:
- علائم شما
- چگونگی علائم، میزان پیشرفت و محل بروز درد
- میزان دامنه حرکت در قسمت بالایی و پایینی کمر
- هر نوع سابقه خانوادگی ابتلا به آرتروز
آزمایشهای تصویربرداری
معمولاً برای تشخیص آرتروز کمر، از آزمایشات تصویربرداری استفاده میشود. پزشک با کمک این آزمایشها میتواند آسیبهای وارد شده به مهرهها، وجود خارهای استخوانی و میزان از بین رفتن غضروف مفاصل را بررسی کند.
یک عکس اشعه ایکس از ناحیه کمر میتواند تغییرات استخوانی، آسیب وارد شده مفصل و یا شکستگی را نشان دهد. عکسبرداری با روش MRI میتواند تصاویر دقیقی از ستون فقرات در اختیار پزشک قرار دهد و سی تی اسکن، برای بررسی بافتهای نرم و ناهنجاری دیسکها و کانال نخاعی بسیار سودمند است.
تشخیصهای افتراقی
پزشک شما ممکن است برای تشخیص دقیق و بررسی احتمال بیماریهای دیگری که ممکن است علائم مشابهی با آرتروز کمر داشته باشند، آزمایشهای پیشرفته و تکمیلی زیر را نیز تجویز کند.
- آزمایش خون: برای تشخیص بیماریهای مختلف آزمایش خون بسیار مفید است. در این آزمایشها میتوان نشانگرهای التهابی مانند نرخ رسوب گلبول قرمز (ESR) و پروتئین واکنشی (CRP) برای ارزیابی وجود التهاب را مشخص نمود. به کمک آزمایش خون میتوان بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلیت آنکیلوزان را تشخیص داد.
- الکترومیوگرافی (EMG): الکترومیوگرافی یک تست تشخیصی است که میتوان به وسیله آن، فعالیت الکتریکی عضلات و هدایت سیگنالهای عصبی را اندازهگیری کرد. پزشک با استفاده از این تست میتواند عملکرد عصبی را ارزیابی کرده و مشکلاتی مانند فشرده شدن عصب یا رادیکولوپاتی را تشخیص دهد.
- آسپیراسیون مفصلی (کشیدن مایع مفصلی): گاهی پزشک، آسپیراسیون مفصلی انجام میدهد تا یک نمونه از مایع یا بافت مفصل آسیب دیده را برای تجزیه و تحلیل بردارد. این آزمایش میتواند به تشخیص عفونت، نقرس یا سایر بیماریهای خاص کمک کند.
درمان
درمان بدون جراحی برای آرتروز کمر به منظور کنترل درد، بهبود عملکرد و کاهش التهابها استفاده میشود. این درمانها ممکن است شامل روشهای زیر باشد:
۱. تغییرات در سبک زندگی
- انجام ورزشهای مناسب برای تقویت عضلات پشتی و شکمی میتواند بهبودی در وضعیت آرتروز کمر داشته باشد.
- حفظ وزن مناسب و اجتناب از بیشفعالی میتواند فشار بر مفاصل را کاهش دهد.
۲. فیزیوتراپی
جلسات فیزیوتراپی با هدف تقویت عضلات، افزایش انعطافپذیری و کاهش درد میتواند بسیار موثر باشد.
۳. داروها
مصرف داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs)، مسکنها و داروهای ضد التهابی موضعی میتواند در کنترل التهاب و دردهای مرتبط با آرتروز کمر موثر باشد.
۴. تزریقات موضعی
تزریقات موضعی مانند کورتیکوستروئیدها میتوانند به کاهش التهاب و درد موضعی کمک کنند.
۵. تراپی های جدید
روشهای جدیدی مانند اکوتراپی، لیزرتراپی، و روشهای مکمل و جایگزین مانند آروماتراپی نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
۶. کمربند طبی
استفاده از کمربند طبی میتواند فشار روی مفصل کمر را کاهش دهد و به تخفیف درد کمک کند.
مهم است که قبل از استفاده از هر یک از این روشها، با پزشک خود مشورت کنید و برنامه درمانی مناسب برای شرایط خاص خود را تعیین کنید.
درمانهای پیشرفته و کمتهاجمی آرتروز کمر
علاوه بر درمانهای رایج، امروزه روشهای نوین و کمتهاجمی برای کنترل درد و التهاب ناشی از آرتروز کمر وجود دارد که میتوانند جایگزین مناسبی برای بیمارانی باشند که به درمانهای اولیه پاسخ ندادهاند:
- تزریق اوزون (اوزونتراپی): در این روش، گاز اوزون پزشکی به بافتهای آسیبدیده اطراف ستون فقرات تزریق میشود. اوزون با خاصیت ضدالتهابی قوی و افزایش اکسیژنرسانی به بافتها، به کاهش درد و ترمیم آسیبهای میکروسکوپی کمک میکند.
- تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (PRP): این روش یکی از درمانهای بیولوژیک مدرن است. در PRP، مقدار کمی از خون بیمار گرفته شده، پلاکتهای آن جداسازی و تغلیظ میشوند و سپس به ناحیه آسیبدیده تزریق میگردند. فاکتورهای رشد موجود در پلاکتها، فرآیندهای ترمیمی طبیعی بدن را تحریک کرده و به کاهش التهاب کمک میکنند.
- تزریقات استروئیدی اپیدورال: این تزریقات برای کنترل دردهای شدید و حاد که به ریشههای عصبی فشار میآورند، بسیار مؤثر هستند. در این روش، یک داروی استروئیدی قوی مستقیماً به فضای اپیدورال در اطراف نخاع تزریق میشود تا التهاب را به سرعت کاهش دهد.
- رادیوفرکوئنسی (RF Ablation): این یک روش هدفمند برای تسکین دردهای مزمن ناشی از مفاصل فاست ستون فقرات است. در این تکنیک، با استفاده از امواج رادیویی، عصب کوچکی که وظیفه انتقال پیام درد از مفصل آسیبدیده به مغز را دارد، غیرفعال میشود و در نتیجه بیمار تسکین قابل توجهی را تجربه میکند.
پیشگیری از آرتروز کمر
نمیتوان از بروز آرتروز کمر به طور کامل پیشگیری نمود، اما اقدامات خاصی وجود دارند که میتوان با رعایت آنها خطر ابتلا به آن را کاهش داد و یا شروع آرتروز را به تأخیر انداخت. این اقدامات عبارتاند از:
- حفظ وزن مناسب: داشتن اضافهوزن، فشار بیشتری بر مفاصل از جمله مفاصل کمری ستون فقرات وارد میکند. شما میتوانید با حفظ وزن مناسب بدن خود، از طریق رعایت یک رژیم غذایی متعادل و انجام تمرینات ورزشی منظم، فشار وارده بر مفاصل کمر را کاهش داده و به مقدار زیادی خطر ابتلا به آرتروز کمر را کم کنید.
- به طور منظم ورزش کنید: ورزش کردن به طور منظم، عضلات حمایت کننده از ستون فقرات را تقویت مینماید و انعطافپذیری مفاصل را افزایش میدهد. ورزش کردن، همچنین به حفظ وزن مناسب، کاهش خطر آسیب به مفاصل و بالا بردن سلامت کلی مفاصل کمک میکند.
- به حالت بدنی صحیح عادت کنید: حفظ حالت بدنی صحیح، در هنگام نشستن، ایستادن و بلند کردن اشیاء، فشار وارد شده بر ستون فقرات کمری را کاهش میدهد. از نشستن و یا ایستادن در یک وضعیت، به مدت طولانی خودداری کنید و در هنگام فعالیت بدنی، برای حمایت از کمر، از تجهیزات ارگونومیک استفاده کنید.
- جلوگیری از فشار مکرر: انجام فعالیتها و کارهای تکراری که کمر را تحت فشار قرار میدهند، مانند بلند کردن اجسام سنگین یا خم شدن مکرر، باعث ایجاد آرتروز کمر میشوند. به اندازه کافی استراحت کنید، از روشهای صحیح برای بلند کردن اشیاء استفاده کنید، و فعالیتهای خود را طوری تغییر دهید تا بر روی یک مفصل خاص، به طور مکرر فشار وارد نکنید.
- از کمر خود محافظت کنید: در هنگام انجام فعالیتهایی که به کمر شما فشار وارد میکند، مانند ورزش کردن و یا بلند کردن اجسام سنگین، از وسایل حفاظتی مناسب استفاده نموده و از وارد کردن فشار بیش از حد، به کمر خودداری کنید.
عوارض آرتروز کمر
علائم آشکار آرتروز کمر را نادیده نگیرید. با این که در ابتدا، بعضی افراد ممکن است علائم یا ناراحتی خفیفی داشته باشند، اما اگر آرتروز کمر درمان نشود، پیشرفت میکند و به طور قابلتوجهی، زندگی روزمره شما را تحت تأثیر قرار میدهد و منجر به ناتوانی طولانی مدت میگردد. دریافت مراقبتهای پزشکی به موقع و درمان مناسب آرتروز کمر، مدیریت بیماری و جلوگیری از بدتر شدن آن، بسیار مهم است. رسیدگی سریع و مدیریت صحیح بیماری، به بهبود علائم، حفظ عملکرد و افزایش کیفیت زندگی بیمار کمک مینماید.