پوکی استخوان یک بیماری پیشرونده است که باعث ضعیف و متخلخل شدن بافت استخوانها میشود.
طبق تجربه، شکستگیهای مرتبط با استئوپروز اغلب در مچ دست، لگن و ستون فقرات رخ میدهند. همچنین این بیماری در زنان شایعتر است.
محققان تخمین زدهاند که 25% مردان و 50% زنان بالای 50 سال به پوکی استخوان مبتلا هستند. همچنین از هر 3 بزرگسال بالای 50 سال، 1 نفر با وجود عدم ابتلا به این بیماری، علائمی از کاهش تراکم استخوان (استئوپنی) را در اسکن استخوان نشان میدهد.
قابل ذکر است که افراد مبتلا به استئوپنی علائم اولیه پوکی استخوان را دارند و اگر درمان نشوند، این وضعیت میتواند منجر به استئوپروز شود.
پوکی استخوان چگونه اتفاق میافتد؟
برای آنکه متوجه شویم پوکی استخوان چگونه اتفاق میافتد، باید فیزیولوژی استخوان را به صورت خلاصه بررسی میکنیم. استخوان یک بافت زنده و دائما در حال تغییر است که از یک لایه داخلی و یک لایه خارجی تشکیل میشود. لایه خارجی نازک و متراکم است و لایه داخلی دارای ساختار خانه-خانه و مشابه کندوی زنبور عسل است. بافت استخوان از فیبرهای پروتئینی مستحکم و با خاصیت الاستیکی به نام کلاژن، فسفات کلسیم و مواد معدنی دیگر تشکیل میشود. ترکیب شبکه کلاژن و فسفات کلسیم باعث استحکام و در عین حال انعطافپذیری در برابر ضربات میشود.
زمانی که حفرههای میان شبکهها در لایه داخلی، به علت تحلیل کلسیم بزرگ میشوند، استخوان به تدریج خالی شده و پوکی استخوان اتفاق میافتد. بنابراین استخوان شما ضعیف شده و با کوچکترین ضربهای دچار شکستگی میشود. از دست رفتن تراکم استخوانها به طور خاموش و بی سروصدا اتفاق میافتد و اغلب مواقع نیز هیچ علامتی تا زمان شکستگی ندارد.
علائم پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان که به آن «بیماری خاموش» نیز گفته میشود، در ابتدا علائم خاصی نداشته و نشانههای آن مدتها بعد از شروع بیماری بروز پیدا میکنند. علائم ابتلا به پوکی استخوان، متنوع و مختلف است و به طور کلی شامل استخوان درد، کاهش قد، شکستگیهای متعدد و تغییرات در نحوه راه رفتن میشود:
- استخوان درد: یکی از علائم پوکی استخوان، احساس درد در استخوانها است. این درد خفیف تا متوسط است و در قسمتهای مختلف بدن احساس میشود. استخوان درد ممکن است در طول روز تشدید شود و با استراحت کاهش پیدا کند.
- کوتاه شدن قد: کاهش قد نیز یکی دیگر از علائم پوکی استخوان است. به دلیل کاهش تراکم استخوانها، ممکن است قد افراد به تدریج کوتاه شود. این کاهش قد به طور مشخص در دوران بعد از یائسگی در زنان و در سنین بالاتر در مردان مشاهده میشود.
- شکننده شدن استخوانها: استخوانهای ضعیفشده به راحتی شکسته میشوند و افراد مبتلا به پوکی استخوان ممکن است شکستگیهای مکرر در مناطق مختلف بدن را تجربه کنند. این شکستگیها معمولا در مفاصل، استخوانهای کمر، ستون فقرات، مچ دست و پا و سایر استخوانها رخ میدهند.
- مشکل در حرکت و راه رفتن: تغییرات در نحوه راه رفتن نیز ممکن است نشانه پوکی استخوان باشد. به دلیل کاهش تراکم و عدم توانایی تحمل کامل وزن بدن توسط استخوانها، افراد مبتلا به پوکی استخوان ممکن است مشکلاتی در حرکت و راه رفتن داشته باشند. گاهی مواقع نیز ممکن است برای راه رفتن به وسایل کمکی مانند عصا یا ویلچر نیاز پیدا کنند.
چه عواملی باعث بروز پوکی استخوان میشوند؟
همانطورکه ذکر کردیم، این بیماری زمانی اتفاق میافتد که استخوانهای شما توانایی رشد مجدد را از دست بدهند و با سرعت بیشتری تجزیه شوند.
معمولاً تا حدود 30 سالگی، بدن بیشتر برای رشد استخوانها تلاش میکند. اما از 35 سالگی به بعد این روند معکوس شده و باعث از بین رفتن تدریجی توده استخوانی میشود. بهخصوص اگر علائم خطرناک زیر وجود داشته باشند:
- تغییرات هورمونی در اثر یائسگی
- سابقه خانوادگی ابتلا به استئوپروز
- لاغری بیش از حد
- مصرف سیگار و الکل
- ابتلا به اختلالات غدد درونریز مانند بیماری تیروئید و دیابت
- ابتلا به بیماریهای دستگاه گوارش مانند سلیاک و بیماری التهابی روده
- مصرف مداوم داروهای ادرارآور و ضد فشار خون، ضد تشنج، ضد انعقاد، ضد رفلاکس اسید معده به مری و کورتیکواستروئیدها
- ابتلا به اختلالات خودایمن مانند آرتریت روماتوئید یا اسپوندیلیت آنکیلوزان
- انجام جراحیهای لاغری
- ابتلا به اختلالات خونی مانند سرطان خون
- ابتلا به تومورهای بدخیم استخوان یا سرطان استخوان
- هورموندرمانی برای درمان سرطان سینه یا پروستات
- داشتن یک رژیم غذایی ناسالم و غیر متنوع و عدم دریافت کلسیم یا ویتامین D کافی از طریق آن
- عدم انجام تمرینات بدنی کافی
بیماری پوکی استخوان ناشی از کمبود چیست؟
به طور کلی میتوان گفت که بیماری پوکی استخوان (استئوپروز) یک بیماری شایع است که باعث کاهش تراکم و قدرت استخوانها میشود و خطر شکستگی را افزایش میدهد. این بیماری به طور عمده ناشی از کمبود مواد و عوامل زیر است:
1. کلسیم
کلسیم ماده اصلی برای ساخت و تقویت استخوانها است. کمبود کلسیم در رژیم غذایی باعث کاهش تراکم استخوان و افزایش شکنندگی آنها میشود. افرادی که در دوران کودکی و بزرگسالی کلسیم کافی مصرف نمیکنند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.
2. ویتامین D
ویتامین D به جذب کلسیم در بدن کمک میکند. کمبود این ویتامین میتواند باعث کاهش جذب کلسیم از رودهها شود و در نتیجه، استخوانها را ضعیف کند. عدم قرار گرفتن کافی در معرض نور خورشید یا عدم مصرف مکملهای ویتامین D میتواند منجر به این کمبود شود.
3. پروتئین
پروتئین برای ساختار استخوان ضروری است. کمبود پروتئین در رژیم غذایی میتواند فرآیند بازسازی و تقویت استخوانها را مختل کند.
4. هورمونها
کاهش هورمونهای استروژن (در زنان) و تستوسترون (در مردان) به خصوص پس از یائسگی، عامل مهمی در کاهش تراکم استخوان و ایجاد پوکی استخوان است.
5. مواد معدنی دیگر
کمبود منیزیم و فسفر نیز میتواند سلامت استخوانها را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا این مواد برای تشکیل ساختار استخوان ضروری هستند.
تشخیص پوکی استخوان
در آزمایش تراکم استخوان (که به آن دانسیتومتری استخوان یا DEXAیا DXA نیز گفته می شود) از یک دستگاه اشعه ایکس خاص استفاده می شود و تنها راه برای تشخیص پوکی استخوان توسط پزشکان است. چنین آزمایش ها و اسکن هایی برای موارد زیر توصیه می شود:
- تمامی زنان با سن 65 سال و بالاتر
- مردانی که سن 70 سال و یا بالاتر دارند
- برخی از زنان یائسه؛ بسته به داشتن عوامل زمینه ساز ابتلاء به پوکی استخوان
- برخی از مردان در سنین 50 تا 69 سال؛ بسته به داشتن عوامل زمینه ساز ابتلاء به پوکی استخوان
- بعضی از بیمارانی که دچار شکستگی استخوان شده اند؛ بسته به سابقه ی پزشکی آنان
- افرادی که داروهای خاصی مصرف می کنند و یا شرایط پزشکی خاصی دارند که می تواند بر تراکم استخوان فرد تأثیرگذار باشد
با آزمایش های تراکم استخوان پزشک می تواند بیماری هایی مانند استئوپنی (osteopenia کاهش توده استخوان با شدت کمتر از پوکی استخوان) را نیز تشخیص دهد. در رابطه با لزوم انجام این آزمایش ها از پزشک خود مشورت بگیرید.
سایر روش ها برای تشخیص پوکی استخوان
آزمایش FRAX score تراکم استخوان شما را با فاکتورهای دیگر ترکیب و محاسبه می کند تا احتمال بروز شکستگی در استخوان های شما را تا 10 سال آینده تخمین بزند.
- بررسی سوابق پزشکی شخصی و خانوادگی بیمار
- معاینه ی فیزیکی
- انجام اسکن های اضافی با سایر دستگاه ها
- آزمایش خون و ادرار
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر درگیر یائسگی زودرس شدهاید یا مدت طولانی است کورتیکواستروئید (کورتون) مصرف میکنید. یا اگر یکی از والدین شما سابقه پوکی استخوان و شکستگی لگن داشته است. بهتر است در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید تا وضعیت شما بررسی شود.
پوکی استخوان چه عوارضی دارد؟
به طور کلی پوکی استخوان باعث کاهش کیفیت زندگی و بعضا محدودیت حرکتی دائمی میشود. در واقع عوارضی که موجب ایجاد پوکی استخوان میشوند از نشانههای آن جدیتر هستند و بر زندگی شما تاثیر بیشتری میگذارند. در ادامه برخی از عوارض احتمالی پوکی استخوان را مورد بررسی قرار میدهیم:
- شکستگی استخوانها: شکستگی استخوان شایعترین عارضه پوکی استخوان است. استخوانهای ضعیف شده، قادر به تحمل فشار و ضربه نیستند و این امر منجر به شکستگیهای مکرر در استخوانها میشود. شکستگیها ممکن است در اندامهای مختلف از جمله پا، ناحیه کمر، مچ دست و ستون فقرات ایجاد شوند. این شکستگیها موجب بستری شدن طولانی مدت فرد و بروز مشکلات ناشی از آن مانند ایجاد لخته خون در پا، زخم بستر و غیره میشوند.
- کاهش قد: پوکی استخوان میتواند منجر به کاهش قد در افراد مسن شود که به دلیل پوک شدن و فشردگی استخوانهای ستون فقرات اتفاق میافتد. کاهش قد میتواند باعث ایجاد مشکلاتی در حرکت و تعادل نیز شود.
- درد استخوانی: استخوانهای ضعیف و پوک ممکن است باعث ایجاد درد در مناطق مختلف بدن شود. این درد ممکن است در مفاصل، ستون فقرات و استخوانهای دیگر ایجاد شود و توانایی انجام فعالیت روزمره را محدود کند.
- انحراف استخوانی: پوکی استخوان ممکن است باعث انحراف استخوانی شود. به عنوان مثال، پوکی استخوان در استخوانهای مچ دست میتواند باعث انحراف و تغییر شکل و یا در ستون فقرات و یا خمیده شدن پشت شود.
- محدودیت حرکت: استخوانهای پوک و ضعیف ممکن است باعث ایجاد محدودیت حرکت در اندامها شود. این محدودیت میتواند تا جایی ادامه پیدا کند که فرد بدون کمک عصا یا ویلچر قادر به راه رفتن نباشد.
- اثرات روانی: پوکی استخوان میتواند اثرات روانی زیادی نیز داشته باشد، زیرا فرد به دلیل محدودیت حرکت، درد و کاهش استقلال ممکن است احساس ناتوانی و افسردگی را تجربه کند.
روشهای درمان پوکی استخوان
خوشبختانه مصرف دارو، داشتن یک رژیم غذایی سالم و انجام منظم ورزشهای تقویتی میتوانند به جلوگیری از تحلیل رفتن بافت استخوان کمک کنند.
برای درمان پوکی استخوان از ترکیبی از روشها که میتوانند به تقویت بافت استخوانی و کُند کردن روند تجزیه آن کمک کنند، استفاده میشود.
ورزش کردن
ورزش منظم میتواند استخوانها و تمام بافتهای متصل به آنها مانند ماهیچهها، تاندونها و رباطها را تقویت کند.
معمولاً برای تقویت عضلات و بهبود تعادل بدن، ورزشهای تحمل وزن پیشنهاد میشوند. اما ورزشهایی مانند پیادهروی، یوگا، پیلاتس و تایچی نیز میتوانند قدرت بدنی و تعادل شما را بدون وارد کردن فشار زیاد به استخوانها بهبود بخشند. از این رو بهتر است با یک فیزیوتراپیست کار کنید تا بتوانید تمرینات و حرکات مناسب خود را انجام دهید.
مصرف مکملهای حاوی ویتامین و مواد معدنی
پزشک به شما کمک میکند که مکمل حاوی کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی مورد نیاز خود را با دوز مناسب تهیه کنید. چراکه سنگ بنای استخوانهای شما از ماده معدنی کلسیم است و ویتامین D به جذب بهتر آن از طریق روده کوچک کمک میکند.
مصرف داروهای خاص پوکی استخوان
- بیس فسفوناتها. روند تجزیه بافت استخوانی را کند میکنند و خطر شکستگی را کاهش میدهند.
- آگونیستها یا آنتاگونیستهای استروژن.
- کلسیتونین با نام تجاری کلسیمر یا میاکلسین. به جلوگیری از شکستگی ستون فقرات در افراد یائسه کمک میکند. همچنین در مدیریت درد پس از شکستگی استخوان موثر است.
- آنالوگهای هورمون پاراتیروئید مانند تریپاراتاید (فورتئو). سازمان غذا و دارو آمریکا (FDA) مصرف این دارو برای درمان افراد با خطر شکستگی بالا تایید کرده است. زیرا باعث تحریک تشکیل بافت استخوانی جدید میشود.
- آنتیبادیهای مونوکلونال. داروهای ایمنی هستند که برخی از افراد مبتلا به پوکی استخوان پس از یائسگی بهدلیل خطر بالای شکستگی آنها را مصرف میکنند.
معمولاً اگر طبق نتیجه آزمایش تراکم استخوان، خطر شکستگی استخوانهای شما زیاد نباشد، پزشک برای درمان دارو تجویز نمیکند و صرفاً روی ورزش کردن، مصرف مکمل، بهبود رژیم غذایی و اصلاح فاکتورهای خطر تاکید میکند.
چگونه میتوان از پوکی استخوان جلوگیری کرد؟
پیشگیری از پوکی استخوان تا حد زیادی به اصلاح رژیم غذایی، سبک زندگی و ورزش بستگی دارد. تغییر سبک زندگی، به خصوص در افرادی که مستعد ابتلا به پوکی استخوان هستند، بسیار موثر است. بنابراین هم مردان و هم زنان از سنین جوانی میتوانند برای پیشگیری از پوکی استخوان، اقدامات زیر را انجام دهند:
تغذیه صحیح
حفظ میزان مورد نیاز کلسیم خون از حذف کلسیم از استخوانها جلوگیری میکند و با جایگزینی کلسیم بر توده استخوانی، موجب استحکام استخوانها میشود. افراد پایینتر از 20 سال، سالمندان و افرادی که در دوران بارداری، شیردهی و یائسگی هستند به کلسیم بیشتری نیاز دارند. میزان کلسیم ورودی به بدن این افراد باید یک و نیم برابر بیشتر از افراد دیگر باشد. دریافت مقادیر کافی ویتامین D نیز بر جلوگیری از پوکی استخوان تاثیر میگذارد، زیرا موجب جذب کلسیم میشود. مصرف مواد غذایی زیر به درمان و پیشگیری از پوکی استخوان کمک بسیاری میکنند:
- لبنیات: فرآوردههای لبنی بهترین منابع کلسیم هستند. هر یک لیوان شیر حدود 300 میلیگرم کلسیم دارد، بنابراین روزانه نوشیدن سه الی چهار لیوان شیر توصیه میشود. افرادی که به هر دلیل نمیتوانند شیر بنوشند، بهتر است از فرآوردههای لبنی دیگر مانند ماست، پنیر و کشک استفاده کنند.
- سبزیجات: بعضی از سبزیجات مانند کلم، کلم بروکلی، کدو، ریحان، جعفری و پونه نیز منابع غنی کلسیم هستند. توجه داشته باشید که میزان کلسیم در سبزیجات پخته نسبت به سبزیجات خام به نصف میرسد.
- آجیل و خشکبار: خشکبار نیز سرشار از کلسیم هستند. کنجد، تخمه آفتابگردان، بادام، سویا و انجیر خشک به ترتیب بیشترین میزان کلسیم را در میان خشکبار دارند.
- غذاهای دریایی: غذاهای دریایی به خصوص ماهیهای نرم مانند ساردین و کیلکا، ماهی آزاد و ماهی تن علاوه بر اینکه سرشار از کلسیم هستند، کمبود ویتامین D بدن را نیز جبران می کنند.
- جگر و تخم مرغ: جگر و تخم مرغ از منابع دیگر حاوی ویتامین D هستند.
- نور خورشید: یکی از روشهای طبیعی دریافت ویتامین D، قرار گرفتن در معرض مستقیم تابش نور خورشید است. بنابراین با تابش مستقیم نور خورشید به پوست خود (بدون شیشه یا کرم ضد آفتاب) میتوانید ویتامین D مورد نیازتان را تامین کنید. البته به این نکته نیز توجه داشته باشید که باید تنها 20 دقیقه در معرض نور مستقیم خورشید قرار بگیرید تا نیاز روزانه بدنتان تامین شود. در غیر این صورت، خطر ابتلا به برخی بیماریهای پوستی مانند سرطان پوست افزایش پیدا میکند.
- پرهیز از مصرف غذاهای نامناسب: برخی غذاها مانند الکل، نوشابه و مواد غذایی حاوی اسید اگزالیک تاثیر منفی بر جذب کلسیم دارند. بنابراین با مصرف این غذاها، کلسیم موجود در خون کاهش پیدا میکند و به دنبال آن نیز روند استخوانسازی کند شده و تراکم استخوانها نیز کاهش خواهد یافت. اسید اگزالیک که با اتصال به کلسیم، مانع جذب رودهای آن میشود، در چای، کاکائو و چغندر وجود دارد. مصرف غذاهای بسیار چرب نیز باعث کاهش جذب رودهای کلسیم میشود و نمک زیاد، میزان دفع ادراری کلسیم را افزایش میدهد. غلات نیز با اینکه کلسیم بالایی دارند، اما سبوس موجود در آنها با اتصال به کلسیم، از جذب رودهای آن جلوگیری میکند.
ورزش کردن
ورزش کردن تا قبل از سی سالگی، علاوه بر سلامت سیستم قلبی عروقی، تاثیر مستقیمی بر میزان رشد و استحکام استخوانها دارد. ورزش کردن در بیماران مبتلا به پوکی استخوان به برقراری تعادل مثبت کلسیم خون و جایگزینی آن در استخوان کمک میکند. ورزش همچنین به دلیل بهبود تعادل، ایجاد هماهنگی و انعطافپذیری بدن، از زمین خوردن فرد و در نتیجه احتمال شکستگی استخوان جلوگیری خواهد کرد. ورزشهای توصیه شده جهت پیشگیری از ابتلا به پوکی استخوان شامل:
- ورزشهای متحمل وزن: این نوع ورزش شامل ورزشهایی است که پاها وزن بدن را تحمل میکنند. ورزشهایی مانند پیادهروی، بالا رفتن از پلهها، آهسته دویدن، کوهنوردی، رقصیدن و انجام حرکات هوازی به صورت ملایم در دسته این ورزشها قرار میگیرند. انجام این مدل ورزشها، سه مرتبه در هفته و هر بار به مدت 30 دقیقه به پیشگیری از پوکی استخوان کمک میکند.
- ورزشهای قدرتی: این ورزشها نیز شامل ورزش قدرتی با دمبل، استفاده از کش ورزشی و دستگاههای بدنسازی است که مقداری وزن اضافی به عضلات وارد میکنند. این نوع ورزشها با ساخت و تقویت عضلات، فشار موجود روی استخوانها را در هنگام فعالیتهای روزمره و جابجایی اجسام به مقدار زیادی کاهش میدهند. نکته مهمی که باید به آن توجه داشته باشید.
ترک سیگار و دخانیات
مصرف یک بسته سیگار در روز موجب از دست دادن 5 الی 10 درصد توده استخوانی میشود. مصرف سیگار موجب کاهش رشد استخوانهای جدید، سطح استروژن را در زنان و یائسگی زودرس میشود. در دوران یائسگی مصرف سیگار ارتباط مستقیمی با افزایش خطر ابتلا به پوکی استخوان دارد.
پرهیز از مصرف طولانی مدت کورتیکواستروئیدها
همانطور که اشاره کردیم، کورتیکواستروئیدها به عنوان رایجترین داروهای ابتلا به پوکی استخوان شناخته میشوند. بنابراین از مصرف بیش از حد این داروها پرهیز کنید و در صورت مصرف بیشتر از دو الی سه ماه، برای چک کردن وضعیت تراکم استخوانی خود و دریافت راهکارهای موثر جهت جلوگیری از ابتلا به پوکی استخوان، به پزشک مراجعه کنید.