دیسک کمر حالتی است که در آن دیسکهای بین مهرههای ستون فقرات در ناحیه کمر دچار آسیب، بیرونزدگی یا فرسودگی میشوند. این وضعیت میتواند باعث درد کمر، بیحسی، ضعف و در برخی موارد، درد در پاها (سیاتیک) شود. دیسک کمر معمولاً به دلیل فرسودگی طبیعی، آسیبهای مکانیکی یا فشارهای مکرر بر ستون فقرات ایجاد میشود.
آناتومی دیسک کمر
برای درک بهتر دیسک کمر، ابتدا باید با آناتومی ستون فقرات و دیسکهای بینمهرهای آشنا شویم. ستون فقرات از 33 مهره تشکیل شده است که به چهار قسمت اصلی تقسیم میشود: گردنی، پشتی، کمری و ساکرال. بخش کمری ستون فقرات شامل 5 مهره است که بیشترین وزن بدن را تحمل میکند. دیسکهای بینمهرهای، که بین مهرههای ستون فقرات قرار دارند، بهعنوان بالشتکهایی عمل میکنند که از ضربهها و فشارهای وارده به مهرهها جلوگیری میکنند.
هر دیسک بینمهرهای از دو قسمت اصلی تشکیل شده است: هسته نرم (nucleus pulposus) که در مرکز دیسک قرار دارد و حلقه فیبری (annulus fibrosus) که هسته را احاطه کرده و از آن محافظت میکند. دیسکها به ستون فقرات انعطافپذیری و تحرک میبخشند و به جذب فشارها و ضربههای روزانه کمک میکنند.
وظایف دیسک کمر
وظیفه دیسک کمر شامل چندین نقش کلیدی است:
- جذب فشار و ضربهها: دیسکها مانند بالشتکهایی بین مهرههای ستون فقرات عمل میکنند و فشارها و ضربههای وارد شده به ستون فقرات را جذب میکنند تا از آسیب به مهرهها جلوگیری شود.
- ایجاد انعطافپذیری: دیسکها به ستون فقرات کمک میکنند تا بهطور انعطافپذیر حرکت کند، مانند خم شدن، چرخیدن و پیچیدن.
- حفظ فاصله بین مهرهها: دیسکها فاصله مناسب بین مهرهها را حفظ میکنند تا عصبهای نخاعی که از بین مهرهها عبور میکنند، تحت فشار قرار نگیرند.
این وظایف دیسکها به سلامت و عملکرد درست ستون فقرات کمک میکنند.
انواع مشکلات دیسک کمر
مشکلات مربوط به دیسک کمر چیزی بیش از دیسک کمر است، اما دیسک کمر شایع ترین مشکل دیسک کمر است. به طور کلی مشکلات رایج مربوط به دیسک عبارتند از:
- دیسکهای بیرون زده: برای برخی افراد دیسکهای بیرون زده میتوانند باعث تحریک عصب مجاور و ایجاد سیاتیک (درد عصبی که به اندامهای تحتانی سرایت میکند) شود. به این وضعیت فتق دیسک، پرولاپس دیسک، دیسک اکسترود شده یا لغزش دیسک هم گفته میشود.
- بیماری دژنراتیو دیسک: بیماری دژنراتیو دیسک یکی از شایع ترین علل کمر درد و گردن درد است و در اغلب موارد نادیده گرفته میشود. این بیماری ممکن است هیچ گونه علائمی نداشته باشد. به عبارت ساده بیماری دژنراتیو دیسک به علائم کمر درد یا گردن درد ناشی از سایش و پارگی دیسک ستون فقرات اشاره دارد. در برخی موارد بیماری دژنراتیو دیسک هم باعث ضعف، بی حسی و درد شدید بازو ها یا پاها (درد رادیکولار) میشود. بیماری دژنراتیو دیسک معمولاً شامل یک درد مزمن خفیف است که به صورت متناوب شدیدتر میشود.
- کشیدگی و رگ به رگ شدن دیسک: هنگامی که ستون فقرات کمری رگ به رگ شده یا دچار کشیدگی میشود عضلات و بافتها متورم میشوند. این التهاب باعث درد میشود و ممکن است باعث اسپاسم عضلانی شود.
علائم
فتق دیسک ممکن است در هر نقطه از ستون فقرات از گردن گرفته تا کمر ایجاد شود. شیوع این عارضه در پایین کمر بیشتر از نقاط دیگر خواهد بود. ستون فقرات شبکهی ظریف از اعصاب و عروق خونی است و فتق دیسک میتواند باعث فشار بر روی اعصاب و عضلات اطراف آنها شود. علائم و نشانههای این مشکل به محل فتق دیسک و فشار آن بر روی اعصاب بستگی خواهند داشت. فتق دیسک معمولاً یک طرف بدن را درگیر کرده و نوع درد آن در هر فرد متفاوت خواهد بود. اگر درد شما باعث بی حسی یا سوزن سوزن شدن اندامها شده و یا کنترل شما بر روی عضلات تحت تأثیر قرار گرفته است به پزشک مراجعه کنید.
علائم بیرون زدگی دیسک شامل موارد زیر خواهند بود:
- درد و بی حسی که بیشتر یک طرف بدن را درگیر میکنند
- درد منتشر شونده به دستها یا پاها
- دردی که به هنگام شب و یا پس از انجام برخی حرکات تشدید میشود
- دردی که پس از ایستادن یا نشستن تشدید میشود
- درد به هنگام پیاده رویهای کوتاه
- ضعف بی دلیل عضلات
- سوزن سوزن شدن، خواب رفتن یا احساس سوزش در ناحیهی درگیر
علل
فتق دیسک زمانی اتفاق می افتد که دیوارهی دیسک ضعیف یا پاره شده و بخش داخلی دیسک از آن بیرون می زند. این مشکل ممکن است در اثر افزایش سن یا برخی حرکات خاص مثل چرخیدن و بلند کردن اجسام ایجاد شود. بلند کردن اجسام بسیار سنگین نیز فشار زیادی بر روی کمر وارد کرده و میتواند منجر به فتق دیسک شود. اگر شغل شما نیازمند بلند کردن اجسام سنگین است در خطر بیشتری برای فتق دیسک قرار خواهید داشت.
افراد مبتلا به اضافه وزن نیز در خطر این عارضه قرار دارند چراکه ستون فقرات آنها باید وزن اضافی را نیز تحمل کند. ضعف عضلات و سبک زندگی بدون تحرک نیز میتوانند منجر به بروز این مشکل شوند.
با افزایش سن خطر فتق دیسک نیز بیشتر خواهد شد چراکه آب بافتی دیسک کمتر شده و فتق آن آسانتر میشود. این مشکل در آقایان شایعتر است.
به طور کلی عواملی که میتوانند خطر فتق دیسک را افزایش دهند عبارتند از:
- وزن. اضافه وزن باعث افزایش فشار وارد شده بر روی دیسکهای کمر خواهد شد.
- شغل. افرادی با مشاغل سنگین در خطر بیشتری قرار خواهند داشت. بلند کردن، کشیدن و هل دادن اجسام و خم شدن و چرخیدن مکرر باعث افزایش خطر فتق دیسک میشوند.
- ژنتیک. برخی از افراد به طور وراثتی در خطر بیشتری قرار خواهند داشت.
- سیگار. به نظر میرسد که سیگار کشیدن اکسیژن رسانی به دیسکها را کاهش داده و خطر آسیب به آنها را افزایش میدهد.
- رانندگی مکرر. نشستن طولانی مدت به همراه لرزش اتومبیل باعث فشار بر روی ستون فقرات خواهند شد.
- بی تحرکی. ورزش منظم به پیشگیری از فتق دیسک کمک خواهد کرد.
چه کسانی بیشتر ممکن است دچار عارضه دیسک کمر شوند؟
افراد 30 تا 50 ساله بیشتر از همه در معرض ابتلا به دیسک کمر قرار دارند. مردان دو برابر زنان در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. سایر عوامل خطر عبارتند از:
- نشستن طولانی مدت در یک حالت
- اضافه وزن
- بلند کردن اجسام سنگین
- خم شدن یا چرخش مکرر برای کار، ورزش یا سرگرمی
- سیگار کشیدن
چه زمانی باید برای فتق دیسک به پزشک مراجعه کنم؟
در ابتدا ممکن است بتوانید فتق دیسک را در خانه درمان کنید ولی در موارد زیر باید به پزشک مراجعه کنید:
- اختلال در زندگی روزانه و شغل شما.
- عدم بهبود علائم پس از 4 تا 6 هفته.
- تشدید علائم.
- از دست دادن کنترل رودهها یا مثانه.
- احساس سوزن سوزن شدن، بی حسی یا ضعف در دست و پاها.
- مشکل در ایستادن یا راه رفتن.
تشخیص دیسک کمر
پزشک شما را به طور کامل معاینه میکند. در طول تمرینات فیزیکی پزشک درد، رفلکسهای عضلانی، احساس و قدرت عضلانی شما را بررسی میکند. پزشک همچنین ممکن است آزمایشهایی مانند موارد زیر را تجویز کند:
- تصویربرداری و رزونانس مغناطیسی (MRI): ام آر آی رایج ترین و دقیق ترین آزمایش تصویربرداری برای تشخیص دیسک کمر است.
- اشعه ایکس: گرفتن عکس با اشعه ایکس به رد سایر علل کمر درد یا گردن درد کمک میکند.
- توموگرافی کامپیوتری (CT): سی تی اسکن استخوانهای ستون فقرات شما را نشان میدهد. دیسک فتق شده میتواند به فضای اطراف نخاع و اعصاب شما حرکت کند و آنها را فشرده کند.
- میلوگرام: میلوگرام شامل تزریق ماده حاجب به ستون فقرات به کمک راهنمایی اشعه ایکس برای سی تی اسکن است. رنگ میتواند تنگی کانال نخاعی و محل دقیق دیسک شما را نشان دهد.
- الکترومیوگرام (EMG): این آزمایش شامل قرار دادن سوزنهای کوچک در ماهیچههای مختلف و بررسی عملکرد اعصاب شما است. EMG به تعیین عصب دیسک کمک میکند.
درمان دیسک کمر
اگر علائم شما بهتر نشد، ممکن است به درمانهای پیشرفته تری نیاز داشته باشید. پزشک شما ممکن است موارد زیر را توصیه کند:
دارو
پزشک ممکن است یک مسکن ضد التهابی یا شل کننده عضلانی تجویز کند. برای مثال ممکن است یک داروی مسکن بدون نسخه مانند ایبوپروفن (Motrin ،Advil) یا ناپروکسن (Aleve ،Naprosyn) تجویز کند. این داروها میتوانند به تسکین درد شما و کاهش تورم کمک کنند.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپیست با آموزش یک برنامه تمرینی به کاهش فشار روی اعصاب شما کمک میکند. ورزش عضلات سفت را شل میکند و گردش خون را بهبود میبخشد. فیزیوتراپیست با طراحی یک برنامه درمانی خاصی روند بهبودی شما را سرعت میبخشد. شما میتوانید این تمرینات را در خانه انجام دهید. فیزیوتراپی به شما کمک میکند تا فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرید. وقتی که برنامههای ورزشی جهت اصلاح حالت بدنی، کاهش درد، کمک به کشش و تقویت عضلات انجام شدند، نتایج معمولاً در عرض 2 تا 8 هفته یا کمتر حاصل میشوند.
تکار تراپی
تکار تراپی یک روش دیاترمی (یعنی گرمادرمانی بافت عمقی) است، بنابراین از طریق افزایش دمای بافت ناحیه مورد نظر باعث ارتقای واکنش درمانی بدن میشود. تکار تراپی درمانی غیر سایشی و غیر تهاجمی با استفاده از جریانهای فرکانس بالا است. کاربرد اصلی تکار تراپی در فیزیوتراپی به توانبخشی اختلالات اسکلتی عضلانی و درد و توانبخشی ورزشی مربوط میشود.
برخی از بیماری های شایع درمان شده عبارتند از:
- جراحات/التهاب حاد یا مزمن
- اسپاسم عضلانی
- درد مفاصل
- سینوویت
- تاندینوپاتی
- پس از جراحی
- آرتروز
- درد کمر
لیزر درمانی
لیزر درمانی در مواردی که سایر روشهای محافظه کارانه به کاهش درد کمک نمیکنند موثر است. مطالعات نشان دادهاند که پس از لیزر درمانی اندازه فتق کاهش مییابد و با کاهش فشار روی ریشه عصبی درد و بیحسی از بین میرود. مشخص شده است که لیزر درمانی با تحریک سلولهای درون بافت اطراف دیسک و سپس کاهش التهاب باعث بهبودی میشود.
شاکویو تراپی
شاک ویو تراپی تاندونیت مزمن، فاسئیت پلانتار و تاندونیت آشیل را مانند دیسک کمر درمان میکند. شاک ویو تراپی به تسریع روند بهبودی طبیعی بدن کمک میکند. این روش به تسریع بهبودی مفاصل و بافت آسیب دیده کمک میکند و در عین حال درد و ناراحتی را کاهش میدهد. این افزایش بیومکانیک میتواند مواد مغذی از دست رفته را به دیسک بازگرداند و به آبرسانی مجدد به هستهای که برآمدگی را ایجاد کرده کمک کند
تزریق استروئید
این روش که بلوک اپیدورال یا عصبی نامیده میشود تزریقی از داروی استروئیدی است که مستقیماً وارد ستون فقرات میشود. این دارو تورم و التهاب عصب ناشی از دیسک کمر را کاهش میدهد. این روش باعث تسریع روند بهبودی و بازیابی حرکات بدن بیمار میشود.
اوزون تراپی
تزریق اینترادیسکال کمونوکلئولیز اکسیژن-اوزون داخل (O2-O3) یک درمان موثر شناخته شده برای درد ناشی از بیماری بیرون زدگی دیسک و فشردگی ریشه عصبی به دلیل برآمدگی یا دیسک کمر است.
تزریقها ارتفاع دیسک را کاهش نمیدهند یا باعث ایجاد تغییر در آناتومی طبیعی دیسک نمیشوند. تغییر قابل توجه در آناتومی دیسک و کاهش ارتفاع آن با جراحی ایجاد میشود. اوزون برخلاف جراحی که باعث تغییر در شکل و آناتومی دیسک میشود سلامت طولانی مدت دیسک را هم بهبود میبخشد.
درمان با تزریق پی آر پی (PRP)
پی آر پی نوعی داروی ترمیمی است که در آن بدن از توانایی خود برای درمان خود استفاده میکند. در این روش پلاسمای حاوی فاکتورهای رشد قبل از تزریق جدا میشود و آب آن گرفته میشود. پلاکتها لبههای پارگی دیسک تحلیل رفته را به هم میکشند که در نهایت منجر به بهبود سلولها میشود. با توجه به اینکه در این روش از خون خود بیمار استفاده میشود احتمال بروز عوارض جانبی بسیار کمتر است.
درمان دیسک کمر با جراحی
در موارد نادر دیسک کمر ممکن است مشکلاتی برای عصبهای روده یا مثانه به وجود بیاورد. در این صورت نیاز به عمل جراحی فوری میباشد. اما در دیگر شرایط، زمانی که درمانهای غیرجراحی موثر واقع نشدند، جراحی دیسک کمر را به عنوان یکی از گزینهها در نظر داشت. روشهای مختلفی برای جراحی دیسک کمر وجود دارند، اما هدف همهی آنها در نهایت کاهش فشار بر روی عصب است.
پیشگیری از فتق دیسک کمر
ممکن است پیشگیری از فتق دیسک ممکن نباشد ولی اقداماتی برای کاهش خطر آن وجود خواهند داشت ازجمله:
- به کار گیری تکنیکهای صحیح برای بلند کردن اجسام:
کمر خود را خم نکنید. زانوها را خم کرده و کمر را صاف نگه دارید. از عضلات پای خود برای تحمل وزن استفاده کنید. - حفظ وزن مناسب:
اضافه وزن باعث افزایش فشار وارد شده به ستون فقرات خواهد شد - تمرین حالت مناسب بدن:
حالت بدن خود به هنگام راه رفتن، نشستن، ایستادن و خوابیدن را اصلاح کنید. حالت مناسب بدن فشار وارد شده بر روی ستون فقرات را کاهش خواهد داد. - تمرینات کششی:
اگر برای مدت طولانی نشستهاید، استراحت و انجام تمرینات کششی برای شما حیاتی خواهند بود. - کفش پاشنه بلند نپوشید:
این کفشها ستون فقرات شما را از حالت تعادل خارج میکنند. - ورزش منظم:
تمریناتی را انجام دهید که عضلات کمر و شکم شما را قوی میکنند. این کار باعث حمایت بیشتر از ستون فقرات خواهد شد. - ترک سیگار:
سیگار کشیدن باعث تضعیف دیسکها و خطر بیشتر پارگی آنها خواهد شد. ترک سیگار را در نظر داشته باشید.
بهترین غذا برای دیسک کمر
کاهش التهاب بدن از طریق مصرف مواد غذایی با خاصیت ضدالتهابی، میتواند بهمرورزمان به بهبود دیسک کمر کمک کند. بهترین غذا برای دیسک کمر شامل مواد مغذی و ویتامینهایی میشود که علاوه بر کاهش التهاب بدن، بهتدریج بر تقویت عضلات کمر، استخوانها و بهبود سلامت مفاصل هم تأثیر میگذارد. این مواد غذایی معمولاً حاوی اسیدهای چرب امگا-۳، کلسیم، ویتامین D، پروتئین گیاهی و همچنین آنتیاکسیدان و فیبر هستند و گنجاندن آنها در برنامه غذایی، هم تنوع غذایی را بالا میبرد و هم تا حد زیادی ویتامینهای موردنیاز برای داشتن یک بدن سالم را برای فرد تأمین میکنند.