بخش تحتانی ستون فقرات در حالت طبیعی کمر انحنا روبهداخل دارد. افزایش یا کاهش انحنای این بخش نسبت به حد استاندارد، نوع بدشکلی ستون فقرات بشمار میرود. افزایش انحنا تحت عنوان گودی کمر یا لوردوز (Lordose) شناخته میشود. در این عارضه عوامل مختلف قوس طبیعی مهرههای کمر و تعادل آن را به هم میزند. ضعف عضلات پیرامون ستون فقرات در یک بخش و تقویت عضلات در بخش دیگر یکی از مهمترین این عوامل است. به این موارد میتوان ضعف عضلات شکم (مورب داخلی، مایل خارجی و راست شکمی)، خلفی ران و باز کننده مفصل ران را نیز اضافه کرد.
علائم گودی کمر
گودی کمر معمولاً با علائمی همراه است که بسته به شدت انحنا و شرایط فیزیکی فرد، ممکن است متفاوت باشد. رایج ترین علامت این مشکل، درد در ناحیه پایین کمر به ویژه بعد از ایستادن یا نشستن طولانیمدت است. افراد مبتلا ممکن است احساس کشش یا گرفتگی در ناحیه کمر و باسن داشته باشند. این درد گاهی به رانها و حتی زانوها هم منتشر میشود.
یکی دیگر از علائم گودی کمر تغییر در شکل ظاهری بدن است. در این حالت، شکم به سمت جلو و باسن به سمت عقب برجستهتر دیده میشوند. این تغییرات باعث میشود که فرد در حالت ایستاده ظاهری غیرطبیعی داشته باشد. همچنین برخی افراد دچار عدم تعادل هنگام راه رفتن و حس خستگی زودرس در عضلات کمر میشوند.
در موارد شدیدتر، ممکن است بیمار دچار بیحسی یا گزگز در اندام های تحتانی شود که نشان دهنده فشار بر اعصاب کمری است.
همچنین کاهش انعطاف پذیری ستون فقرات و محدودیت در خم شدن از دیگر علائم مهم این عارضه هستند. تشخیص و درمان بهموقع این علائم، مانع از پیشرفت مشکل میشود.
علت بروز گودی کمر
پزشکان همیشه علت بروز گودی کمر را تشخیص نمیدهند. اما برای تشخیص این عارضه، چندین فاکتورها خاص وجود دارد که بررسی آنها به پزشک کمک میکنند تا گودی کمر را به صورت زیر دستهبندی کند:
- گودی کمر ناشی از ضربه یا تروما: این حالت به دلیل وارد شدن ضربه به ستون فقرات مانند شکستگی به وجود میآید. پوکی استخوان که موجب تضعیف استخوانها میشود نیز شاید احتمال بروز این شکستگیها را افزایش میدهد.
- گودی کمر مادرزادی: این حالت میتواند به دلیل ابتلا به یک بیماری مادرزادی مانند آکندروپلازی بروز پیدا کند که بر رشد غضروف تاثیر میگذارد. گودی کمر مادرزادی به دلیل بروز مشکل در رشد ستون فقرات در دوران کودکی به وجود میآید.
- گودی کمر وضعیتی: این مورد به دلیل حالت بدنی ناموزون اتفاق میافتد. اضافه وزن یا ضعف در عضلات شکمی نیز احتمال بروز آن را افزایش میدهد، زیرا این عوامل به قسمت پایینی کمر فشار وارد میکنند.
- گودی کمر عصبی-عضلانی: برخی بیماریهای عصبی-عضلانی همچون دیستروفی عضلانی و فلج مغزی موجب ایجاد گودی کمر میشوند.
- گودی کمر پس از جراحی: این مورد پس از انجام عمل جراحی کمر اتفاق میافتد که موجب کاهش میزان پایداری ستون فقرات میشود. نمونههای این عارضه شامل لامینکتومی (برداشتن قسمتی از صفحه مهره) و ریزوتومی پشتی انتخابی است.
- گودی کمر ثانویه: این حالت به دلیل ابتلا به یک بیماری دیگر اتفاق میافتد و شاید نوع دیگری از قوس ستون فقرات همچون کیفوز و اسکولیوز یا بیماری است که عضلات مفصل لگن یا باسن را تحت تاثیر قرار میدهد.
- چاقی: اضافه وزن نیز باعث میشود که استخوانها و عضلات به سمت عقب حرکت کنند و تعادل فرد را از بین ببرند.
- التهاب دیسک یا دیسکیت: دیسکیت نوعی بیماری نادر است که باعث التهاب دیسکهای بین مهرههای کمر میشود. این بیماری به دلیل اختلالات خودایمنی و عفونتهای ویروسی و باکتریایی به وجود میآید.
- پوکی استخوان: سن و عوامل دیگر نیز میتوانند موجب تضعیف استخوانها و شکنندهشدن آنها شوند که این امر احتمالا منجر به ایجاد قوس ستون فقرات خواهد شد.
- اسپوندیلولیستزیس: این مورد نیز باعث میشود که یک مهره به سمت جلو و روی مهره دیگر سر بخورد که در نهایت موجب بروز گودی کمر در قسمت پایینی کمر خواهد شد.
عوامل تأثیرگذار
- زایمانهای مکرر
- پوشیدن کفش پاشنه بلند
- اضافه وزن (شاخص توده بدنی بالای ۲۵)
- کوتاهی عضلات کمر راست شانه و صورت خاص
- شکستگی مهرههای کمر به دلیل پوکی استخوان
- جابجایی مهره کمر به دلیل بیماری یا مشکلات مادرزادی
- تحدب بخش فوقانی ستون فقرات یا همان قوز کمر (کیفوز)
- آکندروپلازی یا اختلال در رشد استخوانها طی دوران بلوغ و کوتاهی قد
- التهاب فضای دیسک بین مهرههای کمر به دلیل بیماری یا عفونت (دیسکیت)
- اسپوندیلوز یا سر خوردن مهرههای کمر روی هم به صورت مادرزادی یا اکتسابی
عوارض گودی کمر
در صورت عدم درمان گودی کمر، این مشکل میتواند به مرور زمان باعث ایجاد عوارض جدی شود. یکی از مهمترین عوارض، درد مزمن کمر است که فعالیتهای روزانه فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. همچنین افراد مبتلا ممکن است دچار درد یا گرفتگی عصب سیاتیک و دردهای تیرکشنده به پا شوند.
از دیگر عوارض شایع میتوان به کاهش انعطاف پذیری ستون فقرات و ناتوانی در انجام برخی حرکات مانند خم شدن یا چرخش اشاره کرد. در موارد شدید، گودی کمر میتواند باعث اختلال در وضعیت ایستادن و راه رفتن شود که منجر به عدم تعادل عضلانی خواهد شد. این موضوع میتواند خطر افتادن و آسیبدیدگی را افزایش دهد.
همچنین فشار دائمی بر روی مهرهها و دیسکهای بین مهرهای ممکن است منجر به فتق دیسک کمری شود. علاوه بر مشکلات جسمانی، گودی کمر درماننشده میتواند بر اعتماد به نفس فرد نیز تأثیر منفی داشته باشد؛ زیرا تغییر در فرم بدن ممکن است احساس ناخوشایند در ظاهر فیزیکی ایجاد کند.
تشخیص لوردوز یا قوس و گودی کمر
قوس غیرطبیعی کمر معمولا به کمک ترکیبی از معاینات فیزیکی و آزمایشات تصویربرداری تشخیص داده میشود.
شرح حال و معاینه فیزیکی
پزشک در حین انجام معاینه فیزیکی، علائم قوس بیش از حد در قسمت پایینی کمر را بررسی میکند. در معاینه فیزیکی همچنین بیمار باید برخی حرکات خاص را انجام دهد تا بازه حرکتی و میزان انعطافپذیری وی مورد ارزیابی قرار گیرد.
برخی از یافتههای معاینه فیزیکی که شاید در گودی کمر مشاهده شوند عبارتند از:
- قوس مشهود ستون فقرات: قوس مشهود کمر در زمانی که بیمار ایستاده یا نشسته است، به عنوان یکی از بارزترین علائم ابتلا به لوردوز شناخته میشود.
- کج شدن ناحیه لگن: لوردوز یا گودی کمر میتواند باعث کجی لگن شود که احتمالا در حالت ایستاده قابل مشاهده است.
- مشکل در انجام برخی حرکات: گودی کمر میتواند باعث بروز مشکل در انجام حرکاتی شود که فرد در آنها باید به سمت جلو یا عقب خم شود؛ مثل بلندکردن اجسام و یا کشش دست برای برداشتن اشیایی که در فاصله دورتر قرار دارند.
تصویربرداری اشعه ایکس
تصویربرداری اشعه ایکس با سنجش درجه قوس ستون فقرات، میزان قوس غیرطبیعی کمر را به طور دقیق مورد بررسی قرار میدهد. یک رادیولوژیست معمولا بررسیها و محاسبات زاویهای مختلفی را بر تصویر بدست آمده از آزمایش اشعه ایکس انجام میدهد تا قوس غیرطبیعی کمر را تشخیص دهد.
درمان گودی کمر خفیف
این عارضه در موارد خفیف نیازی به مداخله پزشکی نداشته و با رعایت دستورالعملهای ساده بهبود پیدا میکند. مهمترین نکات در این زمینه عبارتند از:
- خودداری از برداشتن اشیاء سنگین
- خودداری از نشستن روی مبلهای نرم
- خم کردن زانوها زمان خوابیدن به پشت
- خودداری از پوشیدن کفشهای پاشنه بلند
- جمع کردن پاها زمان خوابیدن به یک طرف
- خوابیدن روی سطوح سفت مثل پتو یا تشک
- کاهش وزن اضافه با رژیم غذایی و تحرک کافی
- قرار گرفتن زانو در سطحی بلندتر از ران زمان نشستن
- خودداری از خمیده کردن تنه و برداشتن اشیاء سنگین به جای خم کردن زانو
درمان گودی کمر شدید
تشخیص و درمان این عارضه در حیطه وظایف متخصصان ارتوپدی قرار دارد. پزشک مربوطه بر حسب شدت گودی و عامل ایجاد کننده در کنار دارو درمانی از روشهای زیر برای بهبود شرایط بیمار بهره میگیرد:
تمرینات ورزشی و فیزیوتراپی
ماهیچههای پیرامون ستون فقرات در گودی کمر به دلیل انحنای بیش از اندازه سفت و کشیده میشوند. این مشکل در صورت عدم چاره جویی مناسب شدت گودی را افزایش میدهد. به همین دلیل متخصص ارتوپد تمرینات ورزشی مختلفی را برای قدرتمند کردن و انعطاف پذیری ماهیچهها در اختیار بیمار قرار میدهد. رعایت دقیق این برنامه کاهش درد و تراز شدن ستون فقرات را به دنبال دارد. پرس پا در حالت نشسته، لگ کرل و کرانچ شکم ازجمله تمرینات مؤثر در این زمینه هستند.
کاهش وزن
چاقی سر منشأ بسیاری از مشکلات و بیماریها بوده که گودی پایین کمر یکی از آنها است. به همین دلیل متخصص ارتوپد برای افراد دارای اضافه وزن مبتلا به گودی کمر، رژیم غذایی و ورزش خاصی در نظر گرفته تا به وزن ایده آل دست پیدا کنند. کاهش وزن فشار وارده به ستون فقرات را کاهش داده و تقویت عضلات پیرامون آن را موجب میشود.
بریس کمر
انواع مختلفی از بریس کمر یا کمربند طبی در دسترس قرار دارد که در شرایط خاص مانع از افزایش گودی کمر میشوند؛ بهعنوانمثال در افراد دچار شکستگی یا جراحی ستون فقرات باید این بخش تا حد امکان بی حرکت شود. در غیر این صورت جوش خوردن مهرهها مختل شده و امکان بروز گودی پایین کمر قوت میگیرد. در این شرایط میتوان با بریس سخت و الاستیک ستون مهرهها را بی حرکت کرد. هریک از این موارد مزایا و معایب خود را دارد و در شرایط خاص مورد استفاده قرار میگیرند. انتخاب مناسبترین بریس به تشخیص پزشک بستگی دارد
مناسبترین روش خوابیدن برای افرادی که گودی کمر دارند
با داشتن وضعیت بدنی مناسب در هنگام خوابیدن، میتوانید ناراحتی ناشی از این مشکل را به حداقل برسانید. بهتر است روی کمر خود بخوابید و بالشی را زیر زانوی خود بگذارید تا ستون فقرات در وضعیت مناسبی قرار گیرد. اگر روی پهلوی خود میخوابید، بالشی را بین زانوهای خود بگذارید تا فشار کمتری به ستون فقرات شما وارد شود. همچنین از خوابیدن روی شکم خودداری کنید؛ زیرا، میتواند علائم شما را بدتر کند.
پیشگیری از گودی کمر
- کاهش چربی شکم: خوردن غذاهای سالم با روغن و چربی کمتر، مصرف کربوهیدارت و سودای کمتر و غلات و غذاهای کامل بیشتر مانند گوشت گاو، ماهی، مرغ، سبزیجات و میوه در کاهش چربی مؤثر است. علاوه بر رعایت چنین رژیمی پس از مشاوره با متخصص میتوانید 5 حرکت ساده اما مؤثر لیفت را 3 بار در هفته برای کمک به متابولیسم و افزایش قدرت عضلانی انجام دهید تا در نهایت چربی انباشته شده را از بین ببرید و عضلههای شکم را قوی کنید.
- کشش عضلههای خم کننده مفصل ران: انجام ورزش برای گودی کمر مانند قرار گرفتن در حالت کششی لانژ جنگجو به مدت 15 ثانیه عضلههایی را تحت کشش قرار میدهد که در اثر نشستن طولانی مدت سفت شدهاند.
- کشش بالاتنه: گودی کمر تقریباً همواره با افتادگی شانه همراه است. استفاده از کشهای مقاومتی و هر روز انجام حرکت جابهجایی شانه در 3 نوبت 10 مرتبهای میتواند به اصلاح این بدشکلی کمک کند.
- انجام حرکت اسکوات (خم شدن) به شیوه صحیح: بیماران باید زمان خم شدن مراقب باشند. خم شدن رو به جلو، برای مثال هنگام لمس پنجه پا، ممکن است نظم ساختارهای نگهدارنده کمر را به هم بزند و آسیب دیدگیهای آتی را به دنبال داشته باشد.
- انجام مرتب حرکتهای کششی: بازوها را هنگام نشستن روی صندلی بالای سر قرار دهید و بالای پشت بدن را به صندلی فشار دهید. پاها را تا جایی دراز کنید که بخش بالای پشت بدن کاملاً کشیده شود.
- تمرین عضلههای سرینی: تقویت عضلههای سرینی نیازمند تمرین و ورزش است.
- اضافه وزن نداشتن: چربی اضافی یا چاقی، به ویژه در ناحیه شکم، به افزایش گودی کمر میانجامد.
- حفظ حالت اندامی صحیح در زمان نشستن: پس از مشورت با پزشک، حالت اندامی را هنگام نشستن اصلاح کنید تا دچار کمر درد نشوید و از گودی کمر جلوگیری کرده باشید. ضمناً هنگام نشستن طولانی مدت مستمر هر چند وقت یک بار بلند شوید و چند دقیقه راه بروید.
ورزش گودی کمر چیست
پیش از انجام هر گونه حرکت اصلاحی برای درمان این مشکل، حتما با پزشک یا فیزیوتراپیستی معتبر مشورت کنید. حرکات اصلاحی مناسب برای لوردوز عبارتاند از:
- حرکت پلانک: برای انجام حرکت پلانک، روی شکم خود دراز بکشید و بدن خود را با کمک ساعد و انگشتان پای خود بالا ببرید. سعی کنید خط صافی را از سر تا انگشتان پای خود ایجاد کنید. در این حالت به مدت 5 الی 10 ثانیه بمانید و این حرکت را 8 الی 10 بار تکرار کنید. اگر نمیتوانید این حرکت را انجام دهید، زانوهای خود را روی زمین بگذارید؛ ولی، به خاطر داشته باشید که زانوها نباید وزن شما را تحمل کنند.
- کشش فلکسور باسن: بایستید و بازوهای خود را به آرامی روی باسن خود بگذارید. سپس یکی از پاها را به جلو ببرید و زانوی خود را خم کنید. مطمئن شوید که پای پشتی صاف است. به پای جلویی خود فشار وارد کنید تا کششی را در پای عقبی خود احساس کنید. در این حالت به مدت 15 ثانیه بمانید و این حرکت را 3 الی 5 بار در روز تکرار کنید. اگر این حرکت باعث ایجاد درد میشود، از انجام آن خودداری کنید
- حرکت پل: برای انجام حرکت پل، روی کمر خود دراز بکشید و زانوهای خود را خم کنید تا کف پاهایتان روی زمین قرار گیرند. بازوهای خود را در کنار بدن خود روی زمین نگه دارید و باسن خود را تا جایی که میتوانید از روی زمین بلند کنید. در این حالت به مدت 5 الی 10 ثانیه بمانید و سپس باسن خود را بهآرامی به پایین بیاورید. 5 الی 10 ثانیه صبر کنید و سپس این حرکت را تکرار کنید. اگر فشاری را در گردن یا شانههای خود احساس میکنید، این حرکت را انجام ندهید
- حرکت کرانچ شکمی: برای انجام این حرکت، روی کمر خود دراز بکشید، زانوهای خود را خم کنید و کف پاها را روی زمین بگذارید. از عضلات مرکزی خود استفاده کنید و بخش بالایی بدن خود را به سمت زانوهای خود بکشید. در این حرکت، لازم نیست بخش بالایی بدن خود را بهصورت کامل بلند کنید؛ ولی، سر و شانههای شما باید از زمین فاصله بگیرند. این حرکت را 20 بار تکرار کنید و پس از دهمین حرکت، 30 الی 60 ثانیه استراحت کنید