درد شانه یکی از شایعترین مشکلات اسکلتی عضلانی در سراسر جهان است که میتواند فعالیتهای روزمره مانند لباس پوشیدن، رانندگی، کار با کامپیوتر و حتی خوابیدن را مختل کند. شانه به دلیل دامنه حرکتی بسیار بالا و ساختار پیچیدهاش، بیشتر از بسیاری از مفاصل دیگر در معرض آسیب قرار دارد. در این مقاله جامع، به بررسی کامل ساختار شانه، علل شایع درد، عوامل خطر، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص، درمانهای علمی و خانگی، تمرینات کاربردی و راهکارهای پیشگیری میپردازیم.
آناتومی شانه: چرا این مفصل آسیبپذیر است؟
مفصل شانه در واقع از چند مفصل کوچکتر تشکیل شده که با همکاری یکدیگر حرکت روان و گستردهای ایجاد میکنند. مهمترین اجزای آن عبارتند از:
استخوان بازو (هومروس)
استخوان کتف (اسکاپولا)
استخوان ترقوه (کلاویکل)
مفصل گلنوهومرال (محل اتصال سر استخوان بازو به حفره گلنوئید)
رباطها و تاندونها
بورسها (کیسههای حاوی مایع برای کاهش اصطکاک)
یکی از مهمترین ساختارهای عملکردی شانه، Rotator Cuff است؛ مجموعهای از چهار عضله و تاندون که نقش تثبیت مفصل و کنترل حرکات چرخشی را بر عهده دارند. آسیب به این ساختار، یکی از اصلیترین دلایل درد و محدودیت حرکتی در شانه محسوب میشود.
ویژگی مهم مفصل شانه این است که در ازای دامنه حرکتی بالا، ثبات کمتری نسبت به مفاصل دیگر مانند مفصل ران دارد. همین موضوع احتمال دررفتگی، کشیدگی و التهاب را افزایش میدهد.
علل شایع درد شانه
درد شانه میتواند حاد (ناگهانی) یا مزمن (بیش از سه ماه) باشد. علت آن ممکن است از یک کشیدگی ساده عضلانی تا بیماریهای پیچیدهتر متغیر باشد.
1. التهاب تاندون (تاندونیت)
تاندونیت معمولاً در اثر استفاده بیش از حد یا حرکات تکراری ایجاد میشود. کارگران ساختمانی، نقاشان، تایپیستها و ورزشکاران بیش از دیگران در معرض این مشکل هستند. درد معمولاً هنگام بالا بردن دست یا انجام حرکات چرخشی تشدید میشود.
2. پارگی روتاتور کاف
پارگی ممکن است جزئی یا کامل باشد و در اثر ضربه ناگهانی، سقوط یا تحلیل تدریجی ناشی از افزایش سن ایجاد شود. علائم شامل ضعف عضلانی، درد شبانه و ناتوانی در بلند کردن دست است.
3. شانه یخزده
عارضهای که در پزشکی با نام Adhesive Capsulitis شناخته میشود. در این حالت، کپسول مفصلی ضخیم و سفت میشود و حرکت شانه بهشدت محدود میگردد. این بیماری معمولاً در سه مرحله (دردناک، یخزدگی، بهبود) پیش میرود و ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد.
4. بورسیت
بورسها کیسههای کوچک پر از مایع هستند که اصطکاک بین استخوان و بافت نرم را کاهش میدهند. التهاب آنها باعث درد شدید هنگام حرکت میشود.
5. آرتروز شانه
در اثر تخریب غضروف مفصل، استخوانها روی هم ساییده میشوند و درد، خشکی و کاهش دامنه حرکتی ایجاد میشود. این مشکل بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال دیده میشود.
6. دررفتگی یا نیمهدررفتگی
به دلیل ساختار نسبتاً ناپایدار مفصل شانه، دررفتگی یکی از آسیبهای نسبتاً شایع است، بهویژه در ورزشهای برخوردی.
7. درد ارجاعی
گاهی منبع درد در شانه نیست. مشکلات گردن، فتق دیسک گردنی یا حتی مشکلات قلبی میتوانند باعث درد منتشر به شانه شوند. در صورت وجود درد شانه همراه با تنگی نفس یا فشار قفسه سینه، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
علائم درد شانه
علائم بسته به علت زمینهای متفاوت است، اما شایعترین آنها عبارتند از:
درد هنگام بالا بردن دست
محدودیت دامنه حرکتی
ضعف یا احساس ناپایداری
صدای تقتق هنگام حرکت
درد شبانه
تورم یا التهاب موضعی
درد حاد و ناگهانی پس از ضربه نیاز به بررسی فوری دارد.
عوامل خطر ابتلا به درد شانه
برخی عوامل احتمال بروز درد شانه را افزایش میدهند:
افزایش سن
مشاغل دارای حرکات تکراری
ورزشهای سنگین یا حرفهای
وضعیت نامناسب بدن (قوز کردن پشت میز)
دیابت (مرتبط با شانه یخزده)
ضعف عضلات اطراف شانه
ورزشکارانی که در رقابتهای سطح بالا مانند Olympic Games شرکت میکنند، به دلیل تمرینات شدید و مداوم، بیشتر در معرض آسیبهای تاندونی و پارگی قرار دارند
درد شانه در گروههای خاص
سالمندان
بیشتر در معرض آرتروز و پارگیهای دژنراتیو هستند.
ورزشکاران
آسیبهای ناشی از فشار تکراری در آنها شایعتر است.
کارمندان اداری
وضعیت بد نشستن میتواند باعث درد مزمن شانه و گردن شود.
روشهای تشخیص درد شانه
تشخیص صحیح، پایه درمان موفق است. پزشک معمولاً مراحل زیر را انجام میدهد:
1. شرح حال پزشکی
پرسش درباره زمان شروع درد، شدت، نوع فعالیتها و سابقه آسیب.
2. معاینه فیزیکی
بررسی دامنه حرکتی فعال و غیرفعال، تستهای خاص برای ارزیابی روتاتور کاف.
3. تصویربرداری
رادیوگرافی (X-ray) برای بررسی استخوان
MRI برای ارزیابی تاندونها و بافت نرم
سونوگرافی برای تشخیص التهاب یا پارگی
درمان درد شانه
درمان های بسیاری برای درد شانه موجود است.
دارودرمانی
داروهایی چون پاراستامول و دوزهای پایین از ضدالتهابهایی مانند: قرص و ژل های ایبوپروفن، کمک شایانی به کنترل درد بیمار به هنگام تلاش برای حفظ عملکرد خود، میکنند. اگر بیماری قلبی و کلیوی و یا حتی فشار خون دارید، حتماً قبل از استعمال این داروها، با پزشک خود مشورت کنید. لازم است بدانید که دارودرمانی، روش دائمی رفع درد شانه در شما نخواهد بود. اگر دردتان ادامه دار شد، روش های درمانی دیگر را از پزشک خود جویا شوید.
تزریق کورتیکواستروئید
برای دردهای ماندگار، پزشک ممکن است تزریق کورتیکواستروئید را پیشنهاد کند. درحالیکه همه دارو ها، از عوارض جانبی خاص خود برخوردارند، تزریق این ماده دارویی بسیار قابل تحمل برای بدن بیمار بوده و نیز به تسکین درد وی کمک زیادی میکند. ممکن است بسته به شرایط، یک یا دو دفعه نیاز به این تزریق داشته باشید. ثبت گزارشات روزانه از درد به صورت شخصی، میتواند به شما کمک کند تا متوجه شوید که انجام این تزریقات تا چه میزان مؤثر بوده و آیا درمان های دیگری مورد نیاز است یا خیر.
در مواردی چون شانه یخ زده، تزریق ” هیدرودیلاتاسیون “پیشنهاد میشود. هیدرودیلاتاسیون، یک نوع مایع که شامل سالین و استروئید است میباشد که به داخل مفصل تزریق میگردد. شواهدی دال بر مؤثر بودن این شیوه درمانی بر تسکین درد و افزایش دامنه حرکتی بیمار، وجود دارد. انجام فیزیوتراپی، چند روز بعد از درمان، نیز بسیار کمک کننده میباشد.
فیزیوتراپی
یکی از اولین رویکردهای درمانی برای بهبود درد شانه، فیزیوتراپی و اصلاح فعالیت هایی است که درد را بدتر و بیشتر میکنند. تمرینات فیزیوتراپی با هدف از بین بردن مشکلاتی چون خشکی و ضعف عضلانی، انجام میگیرند. هدف دیگر انجام این نوع از تمرینات، اصلاح الگوهای حرکتی فعالیت هایی مانند کار کردن، ورزش کردن و کارهای روزانه میباشد تا بیمار بعد از اصلاح این دسته از رفتار های حرکتی خود، بتواند به خوبی بهبود یافته و به انجام امورات روزانه اش برگردد.
کار درمانی
اگر درد شانه شما، انجام کارهای روزانه را برای شما سخت کرده است، بهتر است به یک کار درمانگر مراجعه کنید. آن ها به شما کمک میکنند تا کار های روزانه خود را مانند، حمام کردن، کار کردن و یا رانندگی، به خوبی انجام دهید. همچنین میتوانند کمک ها و وسایلی را جهت تسهیل انجام کارهای روزانه شما، برایتان فراهم آورند.
کمپرس سرما و گرما
اگر شانه شما بعد از یک حادثه و آسیب درد میکند و یا در مقاسه با طرف دیگر شانه تان، ملتهب تر و نیز داغ تر است، بهتر است از یک کیسه یا بسته یخ و قرار دادن آن درد ناحیه مورد نظر استفاده کنید. برای اذیت نشدن از سرمای تکه های یخ، میتوانید از یک بسته نخودفرنگی منجمد که داخل یک حوله پیچیده شده باشد، استفاده کنید. بیشتر از 20 دقیقه روی محل درد قرار ندهید.
برعکس این کار، کمپرس گرم، میتواند کمک زیادی جهت تسکین انواع درد شانه کرده و به خصوص اگر احساس درد و کشش در عضلات خود داشته باشید. بیمار میتواند از داروخانه، پد های حرارتی قابل استفاده مجدد را تهیه کنند. همچنین میتوانید از یک کیسه گندم که قابل گرم کردن باشد و یا یک بطری آب گرم که داخل حوله پیچیده شده باشد، نیز استفاده کنید و آن را روی ناحیه دردناک خود و به مدت 20 دقیقه قرار دهید.
پوزیشن های بدنی
پوزیشن های بدنی نامناسب و عادات کاری اشتباه مانند، خم شدن به جلو هنگامیکه پشت میز نشسته اید، درد شانه شما را بدتر خواهد کرد. از نکات زیر بهره ببرید :
- زمانیکه نسشته اید، از خم شدن به جلو و تکیه دادن روی بازوانتان بیش از اندازه، خودداری کنید.
- سعی کنید شانه هایتان را ریلکس کرده و دستان خود را به طرفین رها کنید تا اینکه دائماً آن ها را منقبض و چسبیده به خود نگاه دارید؛ علی الخصوص اگر احساس درد در گردن دارید.
- هرازگاهی حالت نشستن خود را تغییر دهید.
- در حالت عمودی و صاف بنشینید.
- برای قسمت کمر خود از یک بالشت یا کوسن و یا حتی صندلی هایی که گودی کمرتان را پر میکنند، استفاده کنید.
- از یک آینه برای تمرین نگه داشتن شانه ها به عقب و پایین، استفاده کنید. روی کتف های خود تمرکز کرده و قفسه سینه را ثابت نگه داشته و در همین حال، کتف ها (شانه ها) را به سمت عقب و پایین هل دهید.
اگر زمانیکه دراز میکشید، درد شانه سراغتان میآید :
- به پهلویی که خوابیدن به آن سمت باعث درد نمیشود دراز کشیده و یک بالشت زیر گردن خود قرار دهید.
- از یک بالشت که تا شده باشد، برای حمایت از بازوی آسیب دیده خود استفاده کنید.
- یک بالشت دیگر را نیز در پشت کمر خود بگذارید تا از چرخیدن و دراز کشیدن روی بازوی آسیب دیده، جلوگیری کند.
- اگر ترجیح میدهید طاق باز بخوابید، زیر بازوی آسیب دیده خود، 1 الی 2 بالشت قرار دهید.
جراحی
برای بیشتر مردم، درد شانه، به مرور زمان و با انجام درمان های محافظه کارانه، برطرف میشود. با این وجود، در بعضی از موارد نیاز به انجام عمل جراحی میباشد.
درمان هایی که برای بهبود درد شانه خود تا به حال انجام داده اید (مانند فیزیوتراپی)، زمانیکه میخواهید عمل جراحی کنید، دارای اهمیت میشوند. آگاهی کافی داشتن، حفظ قدرت عضلات و نیز دامنه حرکتی، باعث دستیابی به نتایج بهتر بعد از عمل میشود. توانبخشی قبل از عمل نیز برای دستیابی به نتایجی مطلوب، دارای اهمیت فراوان است.
اگر شرایط زیر را دارید، انجام عمل جراحی میتواند گزینه مناسبی برای شما باشد :
- دررفتگی های شانه به صورت متداول
- پارگی حاد کاف روتاتور (پارگی هایی که اخیراً در اثر آسیب دیدگی ایجاد شده باشند)
- پارگی های مزمن کاف روتاتور (پارگی هایی که در اثر فرسایش تاندون ها در نتیجه افزایش سن میباشند)
- آسیب های شدید مفصلی که در نتیجه آرتریت استخوانی و آرتریت روماتوئیدی ایجاد میشوند.
تصمیم انجام جراحی شانه یخ زده باید بسیار با دقت اتخاذ شود؛ چراکه این عارضه به خودی خود و با گذر زمان قابل بهبودی است و نیازی به انجام عمل جراحی ندارد. در این حالت، خیلی معمول نیست که بعد از جراحی، درد و خشکی عضلانی همچنان باقی مانده باشد.
چه زمانی نگران درد شانه خود شویم ؟
زمان میبرد تا درد شانه رفع شود، شاید هفته ها و یا ماه ها به طول بیانجامد. به طور کلی، اگر درد شانه در شما، طی 1 الی 2 هفته شروع به بهبودی نکرده باشد و یا حتی بدتر نیز شده باشد، ارزش این را دارد که به یک پزشک یا درمانگر مراجعه کنید. اگر هم متوجه شدید که برای کنترل این درد، نیاز به داروهای قوی تری دارید، این موضوع را با پزشک خود درمیان بگذارید. شاید حتی نیاز باشد تا به یک متخصص، ارجاع داده شوید.
تمرینات کاربردی برای بهبود درد شانه
این تمرینات باید با نظر پزشک انجام شوند.
1. حرکت پاندولی
خم شدن به جلو و حرکت آرام دست به شکل دایرهای.
2. کشش دیواری
قرار دادن انگشتان روی دیوار و بالا بردن تدریجی دست.
3. تقویت چرخش خارجی
استفاده از کش مقاومتی برای تقویت عضلات روتاتور کاف.
4. جمع کردن کتفها
صاف ایستادن و نزدیک کردن کتفها به هم برای تقویت عضلات پشت.
انجام منظم این تمرینات میتواند از عود مجدد درد جلوگیری کند.
پیشگیری از درد شانه
پیشگیری همواره سادهتر از درمان است. راهکارهای مؤثر شامل:
حفظ وضعیت صحیح بدن هنگام نشستن
تنظیم ارتفاع مانیتور و میز کار
گرم کردن قبل از ورزش
افزایش تدریجی شدت تمرین
تقویت عضلات پشت و شانه
استراحت منظم هنگام کار طولانی با کامپیوتر
نقش سبک زندگی در سلامت شانه
تغذیه مناسب، مصرف کافی پروتئین، ویتامین D و کلسیم در سلامت مفاصل مؤثر است. همچنین خواب کافی و مدیریت استرس میتواند تنش عضلانی را کاهش دهد.