خار پاشنه یک زائده استخوانی کوچک است که در قسمت زیرین استخوان پاشنه (کالکانئوس) تشکیل میشود. این زائده معمولاً در محل اتصال رباط کف پا (فاشیای پلانتار) به استخوان ایجاد میشود.
در بسیاری از موارد، خار پاشنه همراه با التهاب فاشیای کف پا است که به آن Plantar Fasciitis گفته میشود. در واقع، درد بیشتر ناشی از التهاب این رباط است تا خود زائده استخوانی
علت ایجاد خار پاشنه
خار پاشنه معمولاً در نتیجه فشار و کشش مداوم بر رباط کف پا ایجاد میشود. این فشار به مرور زمان باعث رسوب کلسیم و تشکیل زائده استخوانی میشود.
۱. ایستادن طولانیمدت
افرادی که ساعات زیادی سرپا هستند (مانند معلمان، فروشندگان و پرستاران) بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
۲. اضافه وزن
وزن بالا فشار بیشتری به پاشنه وارد میکند و احتمال التهاب را افزایش میدهد.
۳. کفش نامناسب
کفشهای بدون قوس مناسب یا پاشنه خیلی صاف میتوانند عامل تشدیدکننده باشند.
۴. فعالیتهای ورزشی شدید
دویدن روی سطوح سخت یا تمرینات پرش مکرر میتواند باعث آسیبهای میکروسکوپی در رباط کف پا شود.
۵. صافی کف پا یا گودی بیش از حد
اختلالات ساختاری پا باعث توزیع نامناسب فشار میشوند.
۶. افزایش سن
با افزایش سن، خاصیت کشسانی بافتها کاهش مییابد و احتمال آسیب بیشتر میشود.
علائم خار پاشنه
افراد مبتلا به این عارضه، هر دو نوع درد مبهم و تیرکشنده را تجربه میکنند. علائم این عارضه عبارتند از:
- درد در انتهای پاشنه یا نزدیک آنجا
- افزایش درد بعد از ورزش (در حین آن نه)
- درد در قوس پا
- دردی که صبح ها بعد از بیدار شدن از خواب و یا بعد از بلند شدن (پس از طولانی مدت نشستن)، بدتر میشود.
- پاشنه پا متورم
- دردی که برای ماه ها به طول میانجامد
- سفتی تاندون آشیل پا ( ۸۰% مبتلایان این مورد را تجربه میکنند). تاندون آشیل، عضلات ساق پا را به پاشنه پا متصل میکند.
تشخیص خار پاشنه
پزشک، بعد از شرح حال گیری از شما، یک سری معاینات بالینی را انجام خواهد داد. اگر با فشار وارد کردن به کف پا، احساس درد کنید، احتمالاً دچار خارپاشنه شده اید. اگر خم و راست کردن انگشتان پایتان، دشوار میباشد، یا دچار بی حسی و یا مور مور شدگی در پاهایتان هستید، همه اینها علائم جدی ابتلا به این عارضه میباشند.
سؤالاتی را نیز از بیمار میپرسند. سؤالاتی از قبیل: آیا درد شما به هنگام صبح، بدتر میشود؟ و آیا درد شما در طول روز و با استفاده از پایتان، به طور کلی کاهش مییابد؟ طرح این قبیل سؤالات و پاسخ های مثبت شما به آن ها، کمک بسیاری به تعیین این عارضه در شما خواهد کرد.
بخشی از روند تشخیصی خارپاشنه، از طریق حذف گزینه اتفاق میفتد. زمانیکه درد پاشنه پایتان را گزارش میکنید، بسیاری از نکات لحاظ میشود. نکاتی چون: شکستگی، شکستگی ناشی از فشار زیاد، التهاب تاندون، التهاب آرتریت، عصب تحت فشار و یا وجود کیست در پاشنه پا. برای تعیین دیگر علل احتمالی، پزشک، ممکن است از شما تست های، X-ray/ اسکن استخوان/ اولتراسوند/ MRI را بگیرد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در موارد زیر مراجعه به متخصص طب فیزیکی یا ارتوپدی ضروری است:
درد بیش از چند هفته ادامه داشته باشد
درد شدید مانع راه رفتن شود
تورم یا قرمزی شدید وجود داشته باشد
درد با استراحت بهبود پیدا نکند
روشهای تشخیص خار پاشنه
۱. معاینه بالینی
پزشک با فشار دادن نقاط خاص پاشنه و بررسی الگوی درد میتواند تشخیص اولیه دهد.
۲. تصویربرداری
رادیوگرافی (X-ray) برای مشاهده زائده استخوانی
در موارد خاص MRI برای بررسی التهاب شدید بافت نرم
گاهی در عکسبرداری خار دیده میشود اما فرد درد ندارد؛ بنابراین تشخیص فقط بر اساس تصویر نیست و علائم بیمار اهمیت زیادی دارد.
درمان
بیش از 90 درصد بیماران با اقدامات غیر جراحی بهبود میابند. اقدامات درمان درد خار پاشنه عبارتند از :
- استراحت: اگر درگیر فعالیت وزشی خاصی هستید که در آن پاشنه پا تحت ضربات و فشار مداوم است باید این فعالیت ورزشی را کم و یا حتی موقتاً قطع کنید.
- سرما: پاشنه پا را روی یک بطری یخزده یا کیسه پلاستیکی حاوی تکه های یخ بگذارید. روزی 4-3 بار و هر بار 20 دقیقه این کار را برای درمان درد پاشنه پا تکرار کنید.
- دارو: دارو های ضد التهابی مانند بروفن یا سلکوکسیب موجب کاهش درد و التهاب میشود.
- کفی:کفیهای سیلیکونی زیر پاشنه را نرم نگه داشته و آنرا از ضربات مکرری که درد را تشدید میکند حفظ میکند.لذادر مرحله اول از این نوع کفی استفاده می شود ولی در صورتیکه در معاینه اشکالی در شکل پا دیده شود و بعد از مدتی کفی سیلیکونی موثر واقع نشود از کفی طراحی شده با اسکن پا استفاده می شود.
- شاکویوتراپی:با این روش با تاباندن امواج پرقدرت صوتی به ناحیه پاشنه روند ترمیم آسیبهای فاشیای پلانتار تسریع میشود. اثر این روش در همه بیماران یکسان نبوده و ثابت شده نیست.
- لیزر درمانی:یکی از روشهای خوب در کاهش التهاب خار پاشنه لیزر درمانی است.که در صورت مهارت انجام دهنده و انتخاب پروتکل صحیح امکان درمان موثر وجود دارد.
تمرینات مفید برای خار پاشنه
قبل از انجام تمرینات شدید با پزشک مشورت کنید.
تمرین ۱: کشش ساق پا
روبهروی دیوار بایستید.
یک پا جلو و پای دیگر عقب باشد.
پای عقب را صاف نگه دارید و به دیوار فشار دهید.
۳۰ ثانیه نگه دارید.
۳ بار تکرار کنید.
تمرین ۲: کشش کف پا با حوله
بنشینید و پا را دراز کنید.
حوله را دور پنجه بیندازید.
به آرامی بکشید.
۲۰ ثانیه نگه دارید.
تمرین ۳: ماساژ با توپ
کف پا را روی یک توپ تنیس بغلتانید.
روزانه ۵ دقیقه انجام دهید.
جلوگیری از خارپاشنه
نکات بسیاری برای پیشگیری از ابتلا به خارپاشنه از جمله موارد زیر وجود دارند:
- قوس پایتان را با نوار چسب ببندید.
- پاها، ساق پا و نیز تاندون آشیل خود را کشش دهید.
- از کمپرس یخ استفاده کنید.
- استراحت کافی داشته باشید.
- ورزش های کم شدت مانند شنا، انجام دهید که در آن هیچ فشاری به پاها وارد نمیشود.
- اگر دونده و یا کسی هستید که زیاد راه میرود، کفش هایتان را به طور منظم عوض کنید.
سؤالات متداول
خار پاشنه تا چه میزان شیوع دارد؟ چه افرادی در معرض ابتلا به آن میباشند؟
حدود ۱ نفر از هر ۱۰ نفر، معمولاً دچار این عارضه میشود. مردان جوان و ورزشکار و نیز خانم های میانسال چاق، اغلب بسیار در معرض ابتلا به این عارضه میباشند.
آیا خار پاشنه باعث ایجاد درد در انگشتان پا میشود؟
بعضی اوقات بله. البته یک علامت معمول نیست.
آیا خار پاشنه باعث ایجاد درد در ساق پا میشود؟
درد ساق پا معمولاً ناشی از ماهیچه هایی است که دچار تنگی و گرفتگی شده اند. اگر این ماهیچه ها تنگ شوند، باعث افزایش فشار روی خار پاشنه میگردد. خود خارپاشنه، قادر به ایجاد درد در ساق پا نمیباشد.
آیا خار پاشنه باعث ایجاد درد مچ پا نیز میشود؟
مکان درد خارپاشنه در کف پای شما قرار دارد ولی چنانچه در این ناحیه، عصبی تحریک شود، بله این درد میتواند به قسمت مچ نیز منتقل شود.
آیا خار پاشنه میتواند باعث درد کمر شود؟
افرادی که خارپاشنه دارند، ممکن است درد کمر را نیز تجربه کنند. البته این نوع کمر درد معمولاً ناشی از حرکات بدنی است که شما برای جلوگیری از ایجاد فشار اضافی روی پا، انجام میدهید؛ این حرکات فشار را به کمر منتقل کرده و باعث ایجاد درد میشوند. هرگونه تغییر در نحوهی توزیع وزن در بدن باعث تغییر در نحوهی استفاده از عضلات اطراف لگن و پا شده و نیز میتواند باعث ایجاد فشار و درد و گرفتگی عضلات کمری شما شود.
آیا این عارضه میتواند منجر به آرتریت شود؟
ممکن است که آرتریت استخوان های کف پا را تجربه کنید ولی باید بدانید که منشاء این آرتریت هیچ ارتباطیبr با خارپاشنه ندارد.
آیا ورم کف پا و خار پاشنه با هم یکسان هستند؟
ورم کف پا و خارپاشنه با هم یکی نبوده و ورم کف پا، قادر به ایجاد خارپاشنه نمیباشد. خارپاشنه یک تکه استخوان اضافی است که از پاشنه پا بیرون میزند و این در حالیست که ورم کف پا، درد ناشی از فاشیای کف پایِ ملتهب یا پاره شده در ابعاد میکروسکوپی است. درآوردن خار پاشنه، باعث درمان التهاب و ورم کف پا نمیشود.
برای چه مدت، خار پاشنه با من خواهد بود؟
بیش از ۹۰% افراد مبتلا به این عارضه، بعد از گذشت ۱۰ ماه و با استفاده از درمان های خانگی، بهبود مییابند. اگر دلیل ایجاد این عارضه در شما چیزی باشد که قادر به پیشگیری از آن نباشید، مانند صاف بودن کف پا، پیدا کردن درمان قطعی و دائمی کاری دشوار خواهد بود. برای بهبود این مشکل، به استفاده از درمان های خانگی و نیز توصیه پزشکتان ادامه دهید.
آیا خار پاشنه، به خودی خود قابل بهبود است؟
خارپاشنه ممکن نیست که بدون ایجاد تغییر در عادات روزانه، از بین برود. دوباره تأکیید میکنیم که در این حالت، از درمان های خانگی و نیز گوش دادن به توصیه های پزشکتان استفاده کنید.
آیا وزن کم کردن، کمک کننده به بهبود این عارضه میباشد؟
بله. وزن کم کردن یعنی برداشتن فشار از روی فاشیای کف پای ملتهب شده و یا پاره شده.
علل ایجاد خار پاشنه کدامند؟
خارپاشنه معمولاً به علت انجام کارها و فعالیت های تکراری میباشد که فشاری مضاعف به کف پای شما وارد میکند. بنابراین دلایلی از جمله موارد رو به رو میتواند باعث خار پاشنه شوند. مواردی چون: دویدن، پیاده روی، مدت زمانی طولانی ایستادن و یا روی پاها بودن.
مشکلی ندارد که با وجود خار پاشنه، پیاده روی کنیم؟
هر بیماری یک جور است. بعضی ها حتی با تعویض کفش نیز از این عارضه رهایی مییابند. پیاده روی بعد از یک مدت نشستن در مکانی، میتواند باعث شل شدن رباط ها و نیز بهبود درد خارپاشنه شود.
چه عواملی خار پاشنه را بدتر میکنند؟
زمانیکه شما، فشار اضافی را روی قوس و کف پا، بدون استفاده از محافظ ها و ساپورت کننده های این نواحی، وارد میکنید، فشار بسیاری را بر فاشیای کف پا وارد خواهید کرد. همچنین پوشیدن کفش هایی که یا خیلی تنگ هستند و یا لژ آن ها بیشتر از سطح انگشتان پا است، خارپاشنهی شما را بدتر خواهد کرد.
اگر این عارضه را درمان نکنیم، چه اتفاقی میافتد؟
به مرور زمان، التهاب و فشار روی فاشیا، باعث ایجاد پارگی های ریزی در این قسمت میشود. همین باعث میشود تا درد شما افزایش یافته و اگر درمان نشده باقی بماند، این پارگی ها ممکن است هم تعدادشان بیشتر شده و هم عمقشان؛ و نهایتاً فاشیای کف پا را در برابر پارگی، آسیب پذیرتر میکند.