اگر هنگام خواب یا نیمهشب با گزگز، سوزنسوزنشدن، یا سِرشدن و سنگینی در یک دست یا هر دو دست از خواب بیدار میشوید، احتمالاً دچار وضعیتی نسبتاً شایع به نام خوابرفتگی شبانه دست ها هستید.
در بسیاری از افراد، این حالت بیخطر و موقتی است و اغلب به دلیل وضعیت نامناسب بدن هنگام خواب یا فشارهای تکراری روزانه روی عصبهای دست ایجاد میشود.
اما گاهی همین علامت ساده، میتواند نخستین هشدار یک اختلال جدیتر باشد – از جمله درگیری تدریجی اعصاب یا اختلالاتی در عملکرد عمومی بدن
در اغلب موارد، شایعترین علت «سندرم تونل کارپال» است، اما دلایل دیگری نیز ممکناند نقش داشته باشند.
توجه داشته باشید که درگیری یک انگشت خاص یا دست راست یا چپ بهتنهایی نمیتواند نوع بیماری را مشخص کند؛ برای تشخیص دقیق، بررسی کامل علائم و شرایط بالینی ضروری است.
برای درک بهتر علت، در ادامه سه وضعیت اصلی را که ممکن است پشت این علامت پنهان باشند، بهصورت دقیق بررسی میکنیم.
- فشار موقتی بر عصبها، ناشی از وضعیت خواب یا فشارهای روزانه
- علامتی از یک بیماری زمینهای که دارید؛ مانند دیابت یا اختلالات تیروئید
- نشانهای از یک مشکل پنهان که در نگاه اول به ذهن نمیرسد
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کنید؟
اگر یکی از موارد زیر را تجربه میکنید، خوابرفتگی شبانه دست ممکن است علامت یک مشکل جدیتر باشد.
- خوابرفتگی فقط شبانه نیست و در طول روز هم گاهی ادامه دارد
- گزگز یا بیحسی همزمان در پاها ( بهویژه در روز)
- درگیری مکرر و طولانیمدت فقط در یک دست یا یک سمت بدن
- درد تیر کشنده از گردن تا شانه، بازو یا انگشتان
- بیحسی، سوزش یا درد مداوم که با تغییر وضعیت بدن بهبود نمییابد
- احساس ضعف یا کاهش قدرت در انگشتان یا دست (مثلاً افتادن اشیا، ناتوانی در کارهای ظریف)
- تغییر غیرعادی در رنگ انگشتان (کبودی، سفیدشدن یا قرمزی شدید)
- سابقه بیماریهایی مثل دیابت، کمکاری تیروئید یا کمبود ویتامین B12
- همراهی با علائم عمومی هشداردهنده مانند
- خستگی شدید یا بیدلیل
- تاری دید
- کاهش وزن ناخواسته (مثلاً بیش از ۳ کیلو در ۶ ماه)
گزگز شبانه شما ممکن است در روز هم وجود داشته باشد؛ اما متوجه آن نمی شوید.
برخی افراد ممکن است همان حس گزگز یا بیحسیای را که شبها تجربه میکنند، در طول روز نیز داشته باشند؛ اما به دلیل تحرک بدنی، تمرکز ذهنی روی فعالیتها و توجه کمتر به حسهای درونی، متوجه آن نشوند.
شبهنگام، با کاهش محرکهای محیطی و قرارگرفتن طولانیمدت در وضعیتهای خاص بدن، این علائم فرصت بیشتری برای بروز پیدا میکنند و معمولاً محسوستر و آزاردهندهتر میشوند.
فشار موقتی بر عصبها؛ وقتی خوابرفتن شبانه دست جای نگرانی ندارد
خوابرفتگی دستها در هنگام خواب، همیشه به معنای بیماری نیست. این حالت معمولاً به دو علت اصلی مربوط میشود.
- وضعیت نامناسب بدن هنگام خواب
قرارگرفتن دست زیر بالش یا سر، خمشدن مچ یا آرنج، یا واردشدن فشار طولانیمدت به اعصاب، میتواند باعث خوابرفتگی شبانه شود.
- فشارهای خفیف اما مکرر روی عصبها در طول روز
فعالیتهایی مثل تایپ مداوم، کار با گوشی، رانندگی یا استفاده از ابزارهای دستی، در طول روز ممکن است علامتی نداشته باشند؛ اما شبهنگام، با کاهش تحرک و جریان خون، به شکل گزگز یا بیحسی خود را نشان میدهند.
طبق یک مطالعه روی حدود ۳۹۶ نفر، نزدیک به یکسوم افراد سالم، حداقل یکبار در هفته در خواب دچار گزگز یا بیحسی دست میشوند. این علائم بیشتر زمانی دیده شده که مچ دست خم بوده است (منبع).
در این شرایط، سه عصب اصلی ممکن است تحتفشار قرار بگیرند.
🔹 عصب مدین (Median nerve)
درگیرکننده شست، انگشت اشاره و میانی. بیشتر در اثر مچ خمشده هنگام خواب یا کار طولانیمدت با موس و کیبورد تحریک میشود.
🔹 عصب رادیال (Radial nerve)
درگیرکننده پشت ساعد و پشت دست. ممکن است هنگام خوابیدن روی دست یا در حالت جنینی تحتفشار قرار بگیرد.
🔹 عصب اولنار (Ulnar nerve)
درگیرکننده انگشت کوچک و حلقه. تکیهدادن مکرر آرنج روی میز یا دسته صندلی باعث تحریک آن میشود.
چه کارهایی در طول روز میتوانند باعث خوابرفتگی دست در شب شوند؟
فشارهای جزئی و بیخطر، اگر تنها یکبار اتفاق بیفتند، معمولاً مشکلی ایجاد نمیکنند.
اما زمانی که این حرکات یا وضعیتهای ثابت، به طور مکرر و روزانه بدون استراحت کافی انجام شوند، بدن بهتدریج واکنش نشان میدهد.
ممکن است در طول روز هیچ علامتی دیده نشود؛ اما در هنگام خواب، با کاهش تحرک عضلات و کندشدن جریان خون، عصبهایی که در طول روز تحتفشار بودهاند، شروع به بروز علائم میکنند – مانند گزگز، بیحسی یا خوابرفتگی.
فعالیتهایی که بیشتر در این مشکل نقش دارند، موارد زیر هستند.
- تایپ یا کار با ماوس کامپیوتر بدون وقفه، بیش از ۳۰ تا ۶۰ دقیقه
- استفاده طولانی از تلفن همراه در حالت نشسته یا درازکش، بهویژه با خم بودن مچ یا آرنج
- رانندگی مداوم بیش از ۱ ساعت، بهخصوص با تکیهدادن آرنج یا فشار بر فرمان
- انجام کارهای دستی دقیق مانند خیاطی، بافتنی یا نمد دوزی برای مدت طولانی
- استفاده مکرر از ابزارهای دستی (آچار، پیچگوشتی، قیچی، ابزار باغبانی و…)
- تکیهدادن مداوم آرنج روی سطح سخت مثل میز کار، دسته صندلی یا کنسول خودرو
- فشار مستقیم و مکرر بر مچ یا کف دست در برخی حرکات یوگا یا تمرینات بدنی
از کجا مطمئن شوم خوابرفتگی شبانه دستم فقط مربوط به وضعیت بدن است؟
در مواردی که خوابرفتگی ناشی از وضعیت نامناسب بدن هنگام خواب یا فشار موضعی موقتی باشد، ممکن است حتی کل دست از بازو تا نوک انگشتان درگیر شود. بااینحال، چنین علائمی معمولاً با تغییر وضعیت بدن طی چند دقیقه برطرف میشوند.
در مقابل، خوابرفتگی ناشی از بیماریهای عصبی معمولاً فقط بخش خاصی از دست یا انگشتان را درگیر میکند و الگوی مشخص و تکرارشوندهای دارد.
در ادامه علائمی که نشان می دهد، احتمالاً مشکلتان جدی نیست و فقط به وضعیت خواب یا فشار موضعی مربوط میشود توضیح داده شده است.
🖐 فقط یک دست دچار خوابرفتگی میشود
اگر هر دو دست درگیر باشند، همچنان ممکن است علت پوزیشن باشد؛ اما نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
🖐 فقط در شب یا هنگام خواب این حالت اتفاق میافتد
اگر هر شب تکرار شود یا در روز هم ادامه داشته باشد، به پزشک مراجعه کنید.
🖐 با تکاندادن یا بالاآوردن دست، گزگز یا بیحسی برطرف میشود
اگر بیش از دو دقیقه باقی بماند، احتمال مشکل جدی وجود دارد.
🖐 در طول روز هیچگونه درد، بیحسی یا ضعف عضلانی ندارید
اگر با درد تیر کشنده، ضعف انگشتان یا افتادن اشیا همراه است، حتماً بررسی پزشکی لازم است.
🖐 با اصلاح نحوه خوابیدن، تغییر بالش یا اجتناب از خوابیدن روی دست، علائم کاهش مییابد
🖐 فقط در یک حالت خاص از خواب (مثلاً خم بودن مچ یا زیر بالش بودن دست) ایجاد میشود
چه کارهایی کمک میکنند تا خوابرفتن دست در شب برطرف شود؟
با اصلاح ساده وضعیت خواب و تغییر در برخی عادتهای روزمره، بسیاری از موارد خوابرفتگی دست قابلپیشگیری یا بهبود هستند. توصیههای زیر میتوانند نقش مؤثری در کاهش این علائم داشته باشند.
- اصلاح وضعیت خواب
- از خوابیدن به حالت جنینی خودداری کنید: از قرارگرفتن دست زیر بدن، زیر سر یا بین بدن و تشک پرهیز کنید؛ چراکه این وضعیتها باعث فشار به عصبهای دست میشوند.
- بهتر است به پشت بخوابید یا اگر به پهلو میخوابید، بازو را در حالت کشیده نگه دارید و با قراردادن یک بالش نرم بین بازو و تنه، از خمشدن ناخواسته مفاصل جلوگیری کنید.
طبق یک مطالعه پژوهشی، خوابیدن با مچ خمشده، خطر بروز علائم شبانه را افزایش میدهد؛ درحالیکه وضعیت پهلو، درصورتیکه دستها تحتفشار نباشند، میتواند اثر محافظتی داشته باشد (منبع).
- پیشگیری از فشارهای روزانه بر عصبهای دست
فعالیتهایی مانند تایپ، کار با ماوس، رانندگی طولانیمدت یا استفاده مداوم از تلفن همراه، در صورت تکرار بدون استراحت، میتوانند به عصبهای دست فشار وارد کنند. برای کاهش این فشارها موارد زیر را رعایت کنید.
- پس از هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه فعالیت مداوم، دستها را بهآرامی بکشید و استراحت دهید.
- هنگام استفاده از تلفن همراه، آن را روی پایه یا بالش قرار دهید تا از آویزان ماندن دست یا خم بودن طولانیمدت آرنج جلوگیری شود.
- استفاده از مچبند شبانه در موارد شدیدتر
درصورتیکه باوجود رعایت توصیههای مربوط به وضعیت خواب و کاهش فشارهای روزانه، همچنان دچار خوابرفتگی شبانه دست هستید، استفاده از مچبند مخصوص شب (night splint) میتواند مفید باشد. این ابزار مچ دست را در موقعیت خنثی (صاف) نگه میدارد و از خمشدن ناخواسته آن در خواب جلوگیری میکند.
استفاده مداوم از مچبند در طول شب، به مدت ۲ تا ۶ هفته توصیه میشود. در این مدت، علائم در بسیاری از افراد کاهشیافته یا برطرف میشوند. در صورت تداوم یا بازگشت علائم، بررسی دقیقتر پزشکی ضروری است.
- تمرینات کششی و عصبی برای کاهش خوابرفتگی شبانه دستها
درصورتیکه خوابرفتگی دستها ناشی از وضعیت بد بدن در خواب یا فشارهای مکرر روزانه باشد، تمرینهای سبک میتوانند به بهبود گردش خون، کاهش تنش عضلات، و آزادسازی اعصاب تحتفشار کمک کنند. انجام این تمرینات یک تا دو بار در روز، بهویژه عصرها قبل از خواب، توصیه میشود.
تمرین عصب مدین (برای گزگز در شست، اشاره و میانی)
عصب مدین مسئول حسی و حرکتی در سه انگشت اول است. این تمرینها کمک میکنند تا عصب در مسیر خود راحتتر حرکت کند و تحریکهای خفیف روزانه باعث ایجاد علامت نشوند.
- دست را از پهلو بالا بیاورید و در راستای شانه باز نگه دارید، بهطوریکه کف دست رو به بالا باشد.
- بدون خمکردن مچ، آرنج را خم کنید تا نوک انگشتان به شانه برسند.
- همزمان با خمشدن دست، سر را به سمت مخالف شانه (از دست دور) حرکت دهید.
- سپس بازو را مجدد صاف کرده و همزمان سر را به سمت همان شانه نزدیک کنید.
🔹 تعداد حرکات در هر ست: ۱۰ تا ۱۵ تکرار
🔹 تعداد دفعات در روز: ۲ تا ۳ بار
نکته مهم: این حرکت باید بهآرامی و بدون درد انجام شود و هدف آن، تسهیل حرکت عصب در مسیر خود بدون وارد کردن کشش شدید است. اگر با درد یا سوزش شدید مواجه شدید، تمرین را متوقف کرده و با پزشک مشورت کنید.
تمرین برای عصب رادیال (برای گزگز در پشت انگشت شست، اشاره و میانی)
- بازو را در کنار بدن نگه دارید، کف دست روبهپایین
- مچ را به سمت کف خم کرده و گردن را در جهت مخالف متمایل کنید
- مانند حالت قبل، این حرکت را هم به شکل رفت و برگشتی انجام دهید
🔹 تعداد حرکات در هر ست: ۱۰ تا ۱۵ تکرار
🔹 تعداد دفعات در روز: ۲ تا ۳ بار
نکته: گردن رو بهآرامی در خلاف جهت بازو خم کن و همزمان مچ رو خم و باز کن؛ اگر علائم بیشتر شد، شدت رو کمتر کن یا گردن رو تا نصفه کشش بده.
تمرین برای عصب اولنار ( برای گزگز در انگشت حلقه و کوچک)
- تصور کنید سینیای در دست دارید؛ بازو در کنار بدن، آرنج خم، کف دست روبهبالا
- مچ را خم کرده و کمی سر را بهطرف مقابل خم کنید
- حرکت را مثل مورد قبل، رفت و برگشتی انجام دهید
🔹 تعداد حرکات در هر ست: ۱۰ تا ۱۵ تکرار
🔹 تعداد دفعات در روز: ۲ تا ۳ بار
نکته مهم: این تمرینها باید به نرمی انجام شوند. هدف، افزایش حرکت عصب و جریان خون است، نه کشش شدید. اگر در حین تمرین احساس درد یا تشدید گزگز داشتید، باید آن را متوقف کرده و با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کنید.
فشردگی عصب اولنار معمولاً با استراحت، اصلاح حالت آرنج و کاهش فشار روی عصب کنترل میشود. اگر التهاب اطراف عصب اولنار شدید یا مزمن باشد، گاهی تزریق PRP به آرنج بهعنوان یک درمان غیرجراحی توصیه میشود.
وقتی خواب رفتن شبانه دست به بیماری شناختهشده شما مرتبط است
اگر شما از قبل به بیماری خاصی مبتلا هستید، ممکن است این علامت بخشی از همان بیماری باشد – اما گاهی هم نشانه پیشرفت مشکل است. در این بخش بیماریها را بررسی میکنیم.
دیابت تشخیصدادهشده
اگر به دیابت نوع ۱ یا ۲ مبتلا هستید و شبها دچار خوابرفتگی یا گزگز مکرر دست میشوید، ممکن است نشانهای از آسیب تدریجی به اعصاب محیطی (اعصاب مسئول حس و حرکت در اندامهایی مثل دستوپا) باشد.
نوروپاتی معمولاً ابتدا اندامهای پایینی (پاها) را درگیر میکند، اما در برخی بیماران، علائم ممکن است با دستها شروع شود یا همزمان بروز کند.
این علامت میتواند نشانهای از پیشرفت آسیب عصبی باشد، حتی اگر قند خونتان «ظاهراً» کنترلشده باشد؛ بنابراین ارزیابی دقیق پزشکی، بازنگری در کنترل دیابت و بررسی آسیب عصب ها ضرورت دارد.
فتق دیسک گردن
برخی افراد میدانند که دچار فتق دیسک گردن هستند، اما چون در طول روز دچار گزگز یا درد نیستند، تصور میکنند علائم شبانه ارتباطی با دیسک آنها ندارد. درحالیکه این فرض میتواند گمراهکننده باشد.
در مراحل ابتدایی یا موارد خفیف فتق دیسک گردن، علائم ممکن است تنها در شب یا صبح زود بروز کنند، از جمله
- خوابرفتگی یا گزگز انگشتان هنگام خواب یا بلافاصله پس از بیدارشدن (معمولا یک دست)
- درد تیر کشنده یا مبهم در بازو هنگام خوابیدن روی پهلو
- احساس بیحسی یا سنگینی بازو زمانی که دست بالاتر از سطح بدن قرار دارد (مانند زمانی که زیر سر قرار میگیرد)
علت چیست؟ در شب، عضلات گردن و شانه به حالت استراحت درمیآیند، جریان خون کاهش مییابد و بدن در یک وضعیت ثابت باقی میماند؛ در این حالت، فشار بر دیسک بینمهرهای بیشتر احساس میشود و ریشههای عصبی تحتفشار قرار میگیرند.
اگر سابقه فتق دیسک گردن دارید و این علائم را در شب تجربه میکنید، بهتر است با پزشک مشورت کنید تا پیش از پیشرفت آسیب عصبی، درمان مناسب آغاز شود.
کمکاری تیروئید
افراد مبتلا به کمکاری تیروئید ممکن است علائمی مانند خستگی، کاهش تحمل سرما یا خشکی پوست را جدی بگیرند، اما گزگز شبانه دستها را بیارتباط با بیماری خود بدانند؛ درحالیکه این علامت میتواند یکی از نخستین یا حتی تنها نشانهی پیشروی پنهان بیماری یا اختلال در روند درمان باشد.
در کمکاری تیروئید، بهویژه زمانی که درمان بهخوبی کنترل نشده باشد، علائم معمولاً بهصورت متقارن بروز میکنند؛ یعنی گزگز یا بیحسی اغلب در هر دودست و عمدتاً در شب یا هنگام بیدارشدن از خواب احساس میشود.
بروز این علامت میتواند ناشی از یکی از موارد زیر باشد.
- کنترل ناکامل بیماری (مثلاً دوز ناکافی یا تنظیمنشده داروی تیروئید)
- اختلال در جذب دارو (مانند مصرف قرص همراه با غذا، آهن یا مکمل کلسیم)
- یا تأخیر در شروع درمان در مراحل اولیه بیماری که به آسیب تدریجی عصبها منجر شده است.
در تمام این موارد، گزگز شبانه نوعی زنگ هشدار است. توصیه میشود آزمایشهای تیروئید مجدداً بررسی شوند، دوز دارو تنظیم گردد، و در صورت نیاز، از نظر آسیب عصبی نیز ارزیابی انجام شود.
اختلالات شانه
در بسیاری از موارد، افراد مبتلا به آسیبهای شانه انتظار ندارند که دچار گزگز یا خوابرفتگی در دستها شوند – بهویژه زمانی که این علائم تنها در شب ظاهر میشوند و در تستهای تصویربرداری مانند MRI گردن یا نوار عصب نیز مشکلی دیده نمیشود.
این در حالی است که مطالعات علمی، ارتباط قابلتوجهی بین برخی از اختلالات شانه و بروز علائم شبه عصبی در ناحیه دست گزارش کردهاند.
- سندرم گیرافتادگی (ایمپینجمنت) زیرآکرومیونی: در ۵۴٪ بیماران، گزگز دست گزارش شده است.
- پارگی روتاتور کاف: ۳۵٪ از بیماران دچار گزگز و ۲۹٪ دچار بیحسی بودند.
- پارگی لابروم (SLAP یا Bankart): بین ۴۰ تا ۵۵٪ بیماران از گزگز یا بیحسی در دستها شکایت داشتند (منبع).
✅ بنابراین، در افرادی که درد شانه با گزگز شبانه دستها همراه است، باید منشأ شانهای علائم نیز مدنظر قرار گیرد.
همچنین آسیبهایی در ناحیه مچ، مثل التهاب شدید تاندونها یا حتی پارگی رباط مچ دست، میتوانند بهطور غیرمستقیم باعث التهاب بافتهای اطراف، تغییر الگوی استفاده از دست و فشار ثانویه روی عصبهای مچ شوند. در این شرایط، بعضی بیماران گزگز یا خوابرفتگی شبانه را همراه با درد مچ، کاهش قدرت گرفتن یا تورم تجربه میکنند. برای اینگونه آسیبها، روشهای نوین مثل درمان پارگی رباط مچ دست با سلولهای بنیادی و PRP میتواند به ترمیم سریعتر رباط و کاهش علائم کمک کند.
خوابرفتن شبانه دست؛ نشانهای از یک مشکل پنهان یا علتی که به ذهن نمیرسد
گاهی تنها علامتی که از یک بیماری یا اختلال پنهان ظاهر میشود، همین گزگز یا بیحسی شبانه دستهاست. در بسیاری از موارد، فرد هنوز از وجود بیماری آگاه نیست و این نشانه بهظاهر ساده، میتواند اولین زنگ هشدار باشد (منبع). در این بخش، دلایل نهفتهای را بررسی میکنیم که ممکن است پشت این علائم پنهان شده باشند.
سندرم های فشردگی عصب در مچ یا آرنج: سندرم تونل کارپال و کوبیتال
اگر فشارهای خفیف اما مکرر – مانند تایپ طولانی، قرارگرفتن مچ در وضعیت خمشده هنگام خواب، یا تکیهدادن مداوم آرنج روی سطح سخت – بهصورت روزانه تکرار شوند، مسیر عبور عصب در ناحیه مچ (تونل کارپال) یا آرنج (تونل کوبیتال) بهتدریج تنگ میشود.
در این شرایط، عصب بهمرور فضای کافی برای حرکت یا خونرسانی نخواهد داشت و وارد فاز آسیب ماندگار میشود.
در مرحله ابتدایی این سندرمها، علائم معمولاً فقط شبها ظاهر میشوند. شایعترین علامت، گزگز یا بیحسی انگشتان در خواب یا هنگام بیدارشدن است و توصیف رایج بیماران به این شکل است: «نیمهشب با حس مورمور یا بیحسی دستم از خواب میپرم و دستمو تکون میدم تا بهتر شه».
طبق گزارش یک پژوهش علمی، درد، گزگز و بیحسی شبانه در ناحیه دست از علائم اولیه سندرم تونل کارپال هستند و در غیاب این علائم شبانه، معمولاً تشخیص زیر سؤال میرود (منبع). برای اطمینان بیشتر میتوانید پرسشنامه تشخیص سندرم تونل کارپال را هم پر کنید تا وضعیتتان دقیقتر بررسی شود.
آیا مراجعه به پزشک ضروری است؟
اگر این احساس بیحسی یا گزگز به طور منظم و طبق الگوی مشخصی تکرار میشود – مثلاً هر شب در هنگام خواب یا بلافاصله پس از بیدارشدن – باید آن را جدی گرفت. در این مرحله، اگرچه ممکن است در طول روز هنوز علامتی وجود نداشته باشد، اما عصب در مسیر آسیب مزمن قرار دارد.
✅ در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک متخصص طب فیزیکی و بررسی وضعیت عصبها ضروری است؛ چراکه مداخله زودهنگام میتواند از پیشرفت آسیب و بروز مشکلات غیرقابلبرگشت مانند ضعف حرکتی یا ضعف عضلانی جلوگیری کند.
کمبود ویتامین B12
یکی از دلایل شناختهشده برای گزگز و بیحسی در دستها و پاها، کمبود ویتامین B₁₂ است (منبع). بااینحال، طبق منابع علمی معتبر، هنوز شواهد کافی وجود ندارد که این علائم ابتدا یا بیشتر در شب بروز کنند.
اگر گزگز شبانه شما با یکی از علائم زیر همراه است – مخصوصاً اگر گیاهخوارید یا سابقه کمخونی دارید – حتماً آزمایش سطح B₁₂ انجام دهید.
🔹 خستگی زودرس یا ضعف عضلانی
🔹 رنگپریدگی یا زردی پوست
🔹 ریزش مو یا شکنندگی موها
🔹 ترک یا التهاب گوشه لبها
🔹 خشکی پوست یا پوستهپوسته شدن
🔹 اختلال تمرکز یا افت حافظه
🔹 تغییرات خلقوخو (افسردگی، تحریکپذیری و…)
دیابت پنهان
گاهی گزگز یا خوابرفتگی شبانه دستها میتواند نخستین هشدار برای بررسی دیابت پنهان باشد – حتی پیش از بروز علائم شناختهشدهای مانند تشنگی یا تکرر ادرار.
در دیابت پنهان، قند خون از حد نرمال بالاتر رفته، اما هنوز به آستانه تشخیص دیابت نوع ۲ نرسیده است.
اگر خوابرفتگی شبانه دست دارید و یکی از شرایط زیر را نیز دارید، بررسی قند خون توصیه میشود.
- سابقه خانوادگی دیابت
- اضافهوزن یا چاقی شکمی
- کمتحرکی یا سن بالای ۴۰ سال
در این موارد، مراجعه به پزشک برای انجام آزمایشهایی مانند قند خون ناشتا یا HbA1c توصیه میشود؛ این بررسیها میتوانند دیابت پنهان را در مراحل اولیه شناسایی کنند – پیش از آنکه آسیب عصبی جدیتری ایجاد شود.
کمخونی یا اختلالات سوختوسازی (متابولیکی) پنهان
گاهی گزگز شبانه دستها میتواند نشانهای از مشکلات زمینهای باشد که خودشان را با علائم مبهم نشان میدهند و ممکن است نادیده گرفته شوند. این مشکلات معمولاً از طریق کاهش خونرسانی یا اختلال در عملکرد اعصاب محیطی، باعث خوابرفتگی و بیحسی میشوند. در موارد زیر، انجام آزمایش خون و مراجعه به پزشک توصیه میشود.
🔸 کمخونی خفیف یا متوسط
کمخونی باعث کاهش اکسیژنرسانی به بافتها از جمله اعصاب میشود. علائمی مثل رنگپریدگی، سرگیجه، یا تپش قلب خفیف ممکن است از چشم پنهان بمانند.
🔸 کمکاری خفیف تیروئید
عملکرد کند غده تیروئید میتواند سوختوساز بدن را کاهش دهد و روی اعصاب تأثیر بگذارد. علائمی مانند خستگی، خشکی پوست، یا کاهش تمرکز ممکن است تنها نشانههای آن باشند.
🔸 نارسایی خفیف کلیه یا کبد
در مراحل اولیه، تجمع مواد زائد در خون ممکن است به اعصاب آسیب برساند. علائمی مانند خارش، تهوع، یا ادرار شبانه ممکن است همراه با گزگز ظاهر شوند.
🔸 کمبود شدید ویتامین D
ویتامین D نقش مهمی در سلامت عصبی دارد. در صورت همراهی گزگز شبانه با علائمی مثل درد استخوان، ضعف، افسردگی یا ریزش مو، بررسی سطح ویتامین D ضروری است.
اضافهوزن یا چاقی
اضافهوزن یا چاقی (BMI≥30) یکی از عوامل خطر برای فشردگی اعصاب محیطی و احساس گزگز یا بیحسی است. مطالعات نشان دادهاند افراد چاق ۲ تا ۲/۵ برابر بیشتر در معرض سندرم تونل کارپال هستند، حتی اگر دیابت نداشته باشند (منبع) .
اگر اضافهوزن یا چاقی دارید، حتی کاهش وزن متوسط (مثلاً ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن) میتواند به کاهش فشار روی اعصاب محیطی کمک کرده و احتمال گزگز شبانه یا سندرمهای فشردگی عصب را کاهش دهد.
سندروم خروجی توراکس
اگر عصبها یا رگهای خونی در ناحیه بین گردن و قفسه سینه – که به آن «خروجی توراکس» گفته میشود – تحتفشار قرار بگیرند (به دلایلی مانند وضعیت نامناسب بدن در خواب، عضلات غیرطبیعی، اضافهوزن، آسیبدیدگی، یا وجود یک دنده اضافی)، این فشار میتواند موجب بروز علائم عصبی شود.
در مراحل اولیه، این علائم ممکن است فقط در شب ظاهر شوند و شامل موارد زیر باشند.
- گزگز یا بیحسی در انگشتان دست، بهویژه انگشتان کوچک و حلقه
- درد تیر کشندهای از گردن تا دست
- احساس سنگینی، بیجانی یا خستگی در بازو هنگام بیدارشدن
- بهبود علائم با پایین آوردن دست یا تغییر وضعیت خواب
💡 اگر این نشانهها تکرار شوند، ممکن است نشانه اولیهای از سندرم خروجی توراکس باشند و نیاز به بررسی تخصصی دارند.
بارداری
در دوران بارداری، بهویژه در سهماهه سوم، افزایش حجم خون و احتباس مایعات میتواند موجب تورم بافتها و فشار بر عصب مدیان در ناحیه مچ دست شود. این حالت شبیه سندرم تونل کارپال است، اما در بسیاری از موارد فقط در دوره بارداری مشاهده میشود.
علائم شایع شامل موارد زیر است.
- گزگز یا بیحسی در انگشتان، بهجز انگشت کوچک (معمولاً در شب تشدید میشود)
- تورم در ناحیه مچ یا دست
- احساس کرختی صبحگاهی که با حرکتدادن دست کاهش مییابد
در اغلب موارد، این علائم پس از زایمان بهتدریج برطرف میشوند. بااینحال، اگر شدت علائم زیاد باشد یا در عملکرد دست و کیفیت خواب اختلال ایجاد کند، مراجعه به پزشک طب فیزیکی توصیه میشود.
مصرف بیش از حد الکل
اگر فردی به مصرف منظم یا زیاد الکل عادت دارد – برای مثال، چند بار در هفته و هر بار بیش از ۵ پیک الکل مصرف میکند – در معرض آسیب تدریجی به اعصاب محیطی قرار دارد، حتی اگر خود را «مصرفکننده سنگین» تلقی نکند.
به دو دلیل گزگز شبانه دستها میتواند یکی از اولین علائم آسیب عصبی ناشی از الکل باشد.
- الکل اثر مستقیم سمی بر اعصاب محیطی دارد.
- جذب و عملکرد ویتامینهای B₁، B₆ و B₁₂ را که برای سلامت عصبی حیاتیاند، مختل میکند.
این آسیب معمولاً بهصورت پنهان و تدریجی پیشرفت میکند و ممکن است تا سالها بدون علائم واضح باقی بماند؛ تا زمانی که خوابرفتگی، ضعف عضلانی یا کرختی نمایان شود.
در چنین مواردی، ارزیابی تغذیه، بررسی سطح ویتامینهای B و در صورت نیاز، تغییر در سبک زندگی و مصرف الکل توصیه میشود.
سوالات متداول
چرا تست نوار عصبم نرمال است ولی هنوز گزگز دارم؟
گاهی علائم هنوز به مرحله قابلتشخیص نوار عصب نرسیدهاند، یا منشأ غیرعصبی مانند اختلالات شانه یا مشکلات متابولیک دارند که با EMG دیده نمیشود.
کدام داروها ممکن است باعث گزگز یا خوابرفتگی دستها در هنگام خواب شوند؟
برخی داروها مانند شیمیدرمانیها، داروهای ضد HIV، داروهای ضد صرع، و برخی آنتیبیوتیکها میتوانند عصبها را تحتتأثیر قرار دهند و موجب گزگز یا بیحسی شبانه شوند. داروهای مدر (ادرارآور) و بعضی داروهای فشارخون نیز ممکن است بهصورت غیرمستقیم با کمبود ویتامینهای عصبی، این علائم را تشدید کنند.
آیا مصرف مکملها یا قرصهای لاغری میتواند باعث گزگز شبانه شود؟
بله؛ برخی قرصهای لاغری حاوی محرکها یا ترکیباتی هستند که جذب ویتامینهای B را مختل میکنند و ممکن است باعث آسیب عصبی یا گزگز شوند.
آیا ممکن است خوابرفتگی یا گزگز دستها در شب، از عوارض جراحیها باشد؟
بله، بهویژه پس از جراحیهای مربوط به گردن، شانه، ستون فقرات یا قفسه سینه. این حالت معمولاً موقت است، اما در صورت تداوم باید بررسی شود.
آیا خوابرفتن یک دست میتواند نشانه سکته باشد؟
بهندرت؛ سکته معمولاً با علائم ناگهانی دیگر مثل اختلال گفتار، ضعف یکطرفه یا تاری دید همراه است. اما اگر شک دارید، بررسی فوری پزشکی ضروری است.
آیا تغییر بالش یا تشک می تواند گزگز دست در خواب را برطرف کند؟
در برخی موارد بله؛ بالش نامناسب یا تشک غیراستاندارد میتواند باعث وضعیت نامناسب گردن یا شانه و در نتیجه فشار به اعصاب شود.
آیا اضطراب یا افسردگی می تواند باعث گزگز دست در خواب شود؟
بله؛ تنش عصبی، سفتی عضلات یا اختلالات خواب ناشی از اضطراب ممکن است به بروز علائم شبه عصبی مثل گزگز شبانه منجر شوند.
آیا گزگز شبانه می تواند علامت آسیب ناشی از ورزش باشد؟ مثلاً بدنسازی یا یوگا؟
حرکات تکراری یا پوزیشنهای اشتباه در ورزش میتوانند باعث فشردگی اعصاب در گردن یا اندام فوقانی شده و گزگز شبانه ایجاد کنند.
آیا اختلال خواب یا خر و پف میتواند باعث گزگز شبانه دست شود؟
بله؛ در اختلالاتی مثل آپنه خواب، حرکات ناآگاهانه بدن و فشارهای مکرر در طول شب میتوانند موجب گزگز یا بیحسی دست شوند، حتی بدون اینکه فرد متوجه دلیل آن شود.
آیا بیماری رینود میتواند علت خوابرفتگی شبانه انگشتان باشد؟
اگر گزگز شبانه با سفید یا کبودشدن انگشتان در سرما یا استرس همراه است، ممکن است علت آن سندرم رینود باشد که به تنگ شدن عروق کوچک دست مربوط است.
آیا ممکن است گزگز شبانه ناشی از گرفتگی عضلات گردن یا نقاط ماشهای باشد؟
بله؛ نقاط ماشهای فعال در عضلات گردن و شانه میتوانند علائم شبه عصبی مانند گزگز شبانه در دست ایجاد کنند، حتی اگر نوار عصب طبیعی باشد.
اگر خواب رفتن دست در خواب همراه با گزگز شبانه پاها باشد، نشانه چیست؟
خواب رفتن دست و گزگز پا در خواب میتواند ناشی از نوروپاتی محیطی (مثل دیابت یا کمبود ویتامین B12)، مشکلات ستون فقرات، یا سندرم پای بیقرار باشد. برای تشخیص دقیق، مراجعه به متخصص مغز و اعصاب و انجام آزمایشهایی مثل نوار عصب و عضله ضروری است.
آیا آرتروز انگشت شست دست میتواند باعث گزگز یا خوابرفتگی شبانه دست شود؟
گزگز، بیحسی یا خوابرفتگی شبانه دست اغلب به دلیل فشار روی عصبها، مثل عصب مدیان در تونل کارپال، ایجاد میشود و معمولاً به خود آرتروز شست مربوط نیست. با این حال، التهاب و تغییرات مفصلی در برخی افراد ممکن است باعث فشار جزئی روی عصبها شده و علائم مشابه ایجاد کند. همچنین، درمان آرتروز انگشت شست دست با سلولهای بنیادی و PRP روشهای نوینی هستند که میتوانند به کاهش التهاب و ترمیم غضروف کمک کنند.