گرفتگی عصب سیاتیک؛ علت و تفاوت با دردهای مشابه در باسن و پا

گرفتگی عصب سیاتیک به معنای فشار، التهاب یا تحریک این عصب بزرگ است که معمولاً با دردی تیرکشنده از باسن به پشت ران، ساق و گاهی تا کف پا یا انگشتان همراه می‌شود. این الگوی درد، یکی از نشانه‌های شایع درگیری واقعی عصب سیاتیک است. بر اساس بررسی‌های پزشکی، بیش از ۹۰٪ موارد سیاتیک به دلیل بیرون‌زدگی یا فتق دیسک بین‌مهره‌ای در ناحیه کمری اتفاق می‌افتد.

بااین‌حال، هر دردی در باسن یا پشت ران لزوماً به معنای سیاتیک واقعی نیست. برخی از این دردها ناشی از گرفتگی عضلات یا اختلالات مفصلی هستند که ظاهری شبیه سیاتیک دارند و به آن‌ها سیاتیک کاذب گفته می‌شود.

در مقابل، سیاتیک واقعی معمولاً با علائم عصبی مانند گزگز یا مورمور شدن پا (که گاهی شب‌ها شدیدتر احساس می‌شود)، بی‌حسی یا ضعف عضلانی همراه است. در این حالت مراجعة سریع به پزشک ضروری است؛ چرا که تأخیر در درمان ممکن است به آسیب عصبی دائمی و برگشت‌ناپذیر منجر شود.

سیاتیک چیست؟ عصب، نه رگ !

عصب سیاتیک بزرگ‌ترین و بلندترین عصب بدن انسان است، نه یک رگ؛ بنابراین استفاده از عباراتی مانند «رگ سیاتیک» یا «کشیدگی سیاتیک» از نظر پزشکی نادرست است.

در واقع، سیاتیک ابتدا به‌صورت ریشه‌های عصبی‌ست که از نخاع منشأ می‌گیرند و از بین مهره‌های کمری و خاجی – یعنی از حدود مهره چهارم کمری (L4) تا سوم خاجی (S3) – خارج می‌شوند.

پس از خروج از ستون فقرات، این ریشه‌های عصبی در ناحیه لگن به یکدیگر می‌پیوندند و عصب سیاتیک در این نقطه تشکیل می‌شود.

این عصب از میان یا کنار عضلات باسن عبور می‌کند، به پشت ران می‌رسد و در حفره پشت زانو به دوشاخه اصلی تقسیم می‌شود: یکی به سمت ساق و کف پا ادامه پیدا می‌کند و دیگری به کناره خارجی ساق و روی پا می‌رود.

عصب سیاتیک به‌صورت جداگانه در هر پا وجود دارد؛ یعنی هر سمت بدن یک عصب سیاتیک مستقل دارد. بااین‌حال، چون معمولاً فقط یکی از ریشه‌های عصبی (مثلاً در سمت راست یا چپ) تحت‌فشار یا التهاب قرار می‌گیرد، علائم سیاتیک اغلب فقط در یک پا ظاهر می‌شود و گرفتگی سیاتیک در یک پا به‌تنهایی معنای خاصی ندارد.

درد سیاتیکی معمولاً به‌صورت تیرکشنده، سوزشی یا تیز از ناحیه باسن به پشت ران و تا ساق پا منتشر می‌شود.

بااین‌حال، هر دردی که در باسن یا پا احساس می‌شود، الزاماً نشانه درگیری عصب سیاتیک نیست.

در برخی موارد، این دردها ناشی از گرفتگی عضلات یا مشکلات مفصلی هستند که در ظاهر علائمی شبیه به سیاتیک ایجاد می‌کنند، اما در واقع ارتباطی با خود عصب یا ریشه‌های آن ندارند. به این نوع دردها سیاتیک کاذب گفته می‌شود – مثلاً دردی که پس از نشستن طولانی در خودرو تجربه می‌کنید.

تشخیص دقیق میان سیاتیک واقعی و کاذب برای شناسایی علت اصلی، انتخاب درمان مؤثر و جلوگیری از بروز عوارض عصبی احتمالی اهمیت زیادی دارد.

درد سیاتیک من کاذب است یا واقعی؟

همان‌طور که گفته شد، دردهایی وجود دارند که ممکن است شبیه سیاتیک باشند؛ اما در واقع منشأ دیگری داشته باشند و به‌اشتباه سیاتیک تلقی شوند. در ادامه، با بررسی علائم، می‌توانید تشخیص دهید که آیا درد شما به‌احتمال زیاد ناشی از سیاتیک واقعی است، یا به دلیل سیاتیک کاذب؛ مثل دردهای عضلانی یا مفصلی در ناحیه باسن.

سیاتیک واقعی	سیاتیک کاذب
درد از باسن به پشت یا کناره بیرونی ران، پشت یا کناره ساق، گاهی تا کف پا یا انگشت شست/کوچک	درد محدود به باسن یا پشت ران، به‌ندرت تا ساق می‌رسد.
درد تیز، سوزشی یا شوک‌مانند	درد مبهم، موضعی یا گرفتگی گونه
گزگز یا بی‌حسی وجود دارد.	گزگز یا بی‌حسی نادر یا بسیار خفیف
ضعف عضلانی ممکن است وجود داشته باشد (مثلاً ناتوانی در بلندکردن پا)	ضعف عضلانی معمولاً وجود ندارد.
با خم‌شدن یا سرفه درد تشدید می‌شود.	معمولاً درد با خم‌شدن یا سرفه تشدید نمی‌شود.
بهبودی با استراحت یا کشش، معمولاً ضعیف یا موقتی	بهبودی نسبی یا واضح با کشش، تغییر وضعیت یا ماساژ
تست بلندکردن پای صاف (SLR) معمولاً مثبت؛ درد تیرکشنده از باسن به ساق ایجاد می‌شود	تست بلندکردن پای صاف (SLR) معمولاً منفی یا ناراحتی محدود

برخی دردهای عضلانی، مثل نقاط ماشه‌ای در باسن، ممکن است تا ساق پا تیر بکشند و شبیه سیاتیک باشند و معمولاً با لمس نقطه‌ای بیشتر می‌شود. اما سیاتیک واقعی معمولاً با گزگز، بی‌حسی یا ضعف عضله همراه است و بدون این علائم عصبی، احتمالاً درد منشأ عضلانی دارد. وجود علائم عصبی، کلید افتراق سیاتیک واقعی از سیاتیک کاذب است.

اگر دردتان با علائم سیاتیک کاذب همراه است، معمولاً جای نگرانی نیست؛ اما اگر علائم سیاتیک واقعی دارید  حتماً باید به پزشک مراجعه کنید. درگیری عصب می‌تواند در صورت تأخیر، آسیب دائمی و برگشت‌ناپذیر ایجاد کند.

افرادی که هم‌زمان دچار درد در ناحیه کمر، باسن، کشاله ران یا بیضه هستند، معمولاً با دردی مواجه‌اند که منشأ آن مستقیماً مربوط به سیاتیک واقعی نیست. درد بیضه به‌ندرت علامت مستقیم درگیری عصب سیاتیک است.

اگر این درد همراه با درد باسن یا ران باشد؛ اما بدون علائم عصبی مانند گزگز، بی‌حسی یا ضعف عضله، احتمال دارد با نوعی سیاتیک کاذب یا فشار بر اعصاب ناحیه لگن مواجه باشیم – برای مثال در اثر گرفتگی عضلات عمقی لگن، التهاب مفصل ساکروایلیاک، یا تحریک اعصاب سطحی ناحیه تناسلی. در چنین مواردی، تشخیص دقیق علت درد ضروری است و نباید صرفاً بر درمان سیاتیک تمرکز شود.

آیا گرفتگی سیاتیک خودبه‌خود خوب می‌شود یا نیاز به درمان دارد؟

اگر درد شما مربوط به سیاتیک کاذب باشد – یعنی ناشی از گرفتگی عضله یا اختلال مفصلی بدون درگیری عصب – معمولاً نگران‌کننده نیست و با مراقبت‌های خانگی بهبود پیدا می‌کند. در این موارد، اقدامات ساده می‌توانند نقش درمانی داشته باشند و مراجعه فوری به پزشک ضروری نیست، مگر اینکه علائم باقی بمانند یا بدتر شوند.

اما اگر علائم شما با سیاتیک واقعی مطابقت دارد –  مانند درد تیرکشنده همراه با گزگز، بی‌حسی یا ضعف عضله – نباید منتظر بهبود خودبه‌خود باشید. مراقبت‌های خانگی ممکن است موقتاً درد را کاهش دهند، اما فقط برای خریدن زمان تا مراجعه به پزشک کافی‌ست. زیرا در برخی بیماران، درمان‌های تخصصی‌تری مانند تزریق‌های هدفمند از جمله سلول‌های بنیادی و پی‌آر‌پی (PRP) و همچنین اوزون تراپی برای کنترل التهاب عصب لازم می‌شود.

سلول‌های عصبی برخلاف سلول‌های پوست یا عضله، توانایی تقسیم و ترمیم فعال ندارند.
اگر عصب سیاتیک برای مدتی طولانی تحت‌فشار یا التهاب باقی بماند، ممکن است دچار آسیب برگشت‌ناپذیر شود. در چنین حالتی، مشکلاتی مانند بی‌حسی ماندگار یا ناتوانی در بالاآوردن پنجة پا هنگام راه‌رفتن ممکن است حتی با درمان کامل هم به طور کامل بهبود نیابند.

در مواردی که تنگی کانال کمر باعث سیاتیک شده باشد، اکثر بیماران ابتدا با درمان‌های خانگی و اقدامات محافظتی علائم را کنترل می‌کنند. در این موارد، اقدامات ساده می‌توانند نقش درمانی داشته باشند و مراجعه فوری به پزشک ضروری نیست. اما اگر درد بعد از ۴–۶ هفته بهتر نشد، یا ضعف پا، بی‌حسی ناحیه تناسلی، یا اختلال در دفع ایجاد شد، حتماً باید به پزشک مراجعه کنید.

درمان‌های فوری و خانگی

صورتی که درد باسن یا پا به سیاتیک مربوط باشد – چه از نوع واقعی و چه کاذب – برخی اقدامات خانگی می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند.

این روش‌ها در سیاتیک کاذب ممکن است به‌تنهایی باعث بهبود کامل شوند، اما در سیاتیک واقعی، نقش آن‌ها صرفاً تسکینی و موقت است تا زمان مراجعه به پزشک یا متخصص.

اصلاح وضعیت بدن

• اجتناب از نشستن یا ایستادن طولانی‌مدت
• استفاده از بالش در بین زانوها هنگام خواب به پهلو
• قراردادن بالش زیر زانوها هنگام درازکشیدن به پشت
• خودداری از خم‌شدن ناگهانی، چرخش‌های شدید و بلندکردن اجسام سنگین

 استفاده از کمپرس گرم یا سرد

• در مراحل اولیه (۲۴ تا ۴۸ ساعت اول): استفاده از کمپرس سرد برای کاهش التهاب. حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، هر ۲ تا ۳ ساعت یک‌بار.
• پس از آن: گرمای ملایم (مثل کیسه آب گرم یا حوله گرم) برای کاهش اسپاسم عضلانی و افزایش گردش خون.  حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه، ۲ تا ۳ بار در روز.

 فعالیت سبک و راه‌رفتن ملایم

بی‌حرکتی کامل توصیه نمی‌شود؛ راه‌رفتن آرام در فضای خانه یا محیط باز (در حد تحمل) به کاهش خشکی و بهبود جریان خون کمک می‌کند

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)

در صورت نبود منع پزشکی، مصرف داروهایی مانند ایبوپروفن می‌تواند به کاهش التهاب و درد کمک کند. استفاده طولانی‌مدت بدون نظارت پزشک توصیه نمی‌شود. اگر به‌دنبال راهکارهای موثرتر و غیر دارویی هستید، می‌توانید مقاله «قرص و مسکن برای درد کمر نخورید، این روش‌های طبیعی بهتر جواب می‌دهند!» را مطالعه کنید.

تمرینات کششی ایمن

 تمرینات کششی ملایم زیر می‌توانند برای هر دو نوع سیاتیک واقعی و کاذب مفید باشند، اما کاربرد آن‌ها متفاوت است. در سیاتیک کاذب (مانند سندرم پیریفورمیس)، این کشش‌ها نقش درمانی دارند و معمولاً طی چند روز علائم خفیف را بهبود می‌دهند.

در سیاتیک واقعی (مانند فتق دیسک)، کشش‌ها برای علائم خفیف تا متوسط تسکین موقت فراهم می‌کنند، اما تنها در صورتی توصیه می‌شوند که درد، گزگز، یا ضعف را تشدید نکنند. در صورت افزایش علائم، فوراً کشش را متوقف کنید. این تمرینات باید بااحتیاط و ترجیحاً تحت‌نظر متخصص طب فیزیکی انجام شوند، به‌ویژه در سیاتیک واقعی.

همچنین پزشک ممکن است برای کاهش التهاب و درد شدید، آمپول یا داروهای ضدالتهاب قوی تجویز کند. این روش‌ها می‌توانند به‌صورت موقت درد را کاهش دهند و زمان کافی برای انجام درمان‌های طولانی‌مدت و اصلاحی فراهم کنند.

 به پشت دراز بکشید، زانو را خم کنید و به‌آرامی به سمت قفسه سینه بکشید. این حرکت کمر را صاف نگه می‌دارد و برای سیاتیک واقعی امن‌تر است. ۲۰ ثانیه نگه دارید، سپس پای دیگر را انجام دهید.

به پشت دراز بکشید، مچ پای دردناک را روی زانوی مقابل قرار دهید و ران را به‌آرامی به سمت سینه بکشید. این حرکت برای سیاتیک کاذب درمانی است، اما در سیاتیک واقعی فقط در صورت عدم تشدید درد انجام شود. ۲۰ تا ۳۰ ثانیه نگه دارید – ۲ تا ۳ بار تکرار کنید.

روی زمین بنشینید و یک پا را دراز کنید. پای دیگر را خم کنید تا کف پا کنار ران قرار گیرد. با پشت صاف، به سمت پای دراز شده خم شوید. با فشار ملایم ۲۰ تا ۳۰ ثانیه نگه دارید.

چه فعالیت‌هایی درد سیاتیک را تشدید می‌کنند؟

برخی فعالیت‌ها و وضعیت‌های روزانه می‌توانند درد سیاتیک را، اعم از درگیری عصب سیاتیک یا مشکلات عضلانی و مفصلی، تشدید کنند. پرهیز از این موارد به کاهش درد کمک می‌کند.

سؤالات متداول

چرا سیاتیک معمولاً یک‌طرفه است؟

سیاتیک معمولاً فقط یک طرف بدن (راست یا چپ) را درگیر می‌کند و این بستگی به آن دارد که کدام ریشه عصبی ستون فقرات – سمت راست یا چپ – درگیر شده باشد. همچنین ممکن است پای غالب (پای قوی‌تر یا پرکارتر) به دلیل فشار بیشتر، بیشتر دچار علائم شود.

آیا عصب سیاتیک ممکن است پاره شود؟

خیر. پارگی عصب سیاتیک در شرایط عادی رخ نمی‌دهد و تنها در موارد شدید؛ مانند تصادف یا جراحی ممکن است آسیب فیزیکی جدی ببیند.

بارداری چه تأثیری بر درد سیاتیک دارد؟

در دوران بارداری به دلیل تغییرات فیزیکی، افزایش وزن و فشار رحم بر لگن، احتمال تحریک عصب سیاتیک یا عضله پیریفورمیس افزایش می‌یابد.

آیا تغییرات هورمونی در گرفتگی سیاتیک نقش دارند؟

بله. هورمون‌هایی مثل ریلکسین که در دوران بارداری و قاعدگی ترشح می‌شوند، می‌توانند موجب شل‌شدن لیگامان‌ها و فشار غیرمستقیم بر عصب سیاتیک شوند.

آیا استرس می‌تواند با درد سیاتیک مرتبط باشد؟

به‌صورت غیرمستقیم، بله. استرس موجب انقباض مداوم عضلات و بدتر شدن دردهای عصبی می‌شود، اما علت اصلی سیاتیک فشردگی عصب است، نه استرس.

چرا درد سیاتیک شب‌ها بدتر می‌شود؟

به‌دلیل کاهش تحرک، افزایش حساسیت عصب در حالت استراحت، و وضعیت نادرست خوابیدن، درد سیاتیک در شب ممکن است بیشتر احساس شود.

آیا سیاتیک می‌تواند ارثی باشد؟

مستقیماً نه اما استعداد ابتلا به مشکلات ستون فقرات (مانند دیسک یا اسکولیوز) ممکن است زمینه ارثی داشته باشد و خطر سیاتیک را افزایش دهد.

آیا درد سیاتیک روی گردن یا قسمت‌های بالای ستون فقرات هم اثر می‌گذارد؟

خیر. سیاتیک فقط مربوط به ناحیه کمری و مسیر پایین‌تنه است. درد گردن به اعصاب گردنی مربوط است، نه عصب سیاتیک.

آیا روش‌هایی مثل حجامت یا بادکش برای سیاتیک مفیدند؟

مدرک علمی قوی وجود ندارد. این روش‌ها ممکن است به طور موقت درد عضلانی را کاهش دهند، اما در درمان علت اصلی سیاتیک (مثل فشار روی عصب) مؤثر نیستند.

آیا سیاتیک می‌تواند با درد کشاله ران یا بیضه مرتبط باشد؟

به‌ندرت. درد کشاله ران یا بیضه بیشتر به درگیری عصب فمورال یا مشکلات لگنی مربوط است، نه عصب سیاتیک؛ ولی موارد استثنا ممکن است وجود داشته باشد.

آیا مشکلات گوارشی مانند یبوست یا نفخ می‌توانند باعث سیاتیک شوند؟

به طور مستقیم نه اما گاهی فشار داخلی لگن یا التهاب احشایی ممکن است مسیر عصب سیاتیک را تحت‌تأثیر قرار دهد یا درد مشابه ایجاد کند.

برای درمان سیاتیک به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

بهترین انتخاب، متخصص مغز و اعصاب یا متخصص طب فیزیکی و توان‌بخشی است. در موارد شدید، ممکن است نیاز به ارجاع به جراح مغز و اعصاب باشد.

پزشک چطور تشخیص می‌دهد که عصب سیاتیک درگیر شده است؟

با شرح‌حال، معاینه‌های فیزیکی (مثل تست بلندکردن پا) و در صورت نیاز، تصویربرداری مثل MRI برای بررسی دیسک یا فشردگی عصب.

آیا زالودرمانی برای سیاتیک مفید است؟

مدرک علمی معتبری ندارد. زالو ممکن است در کاهش التهاب سطحی مؤثر باشد، اما در درمان فشار روی عصب سیاتیک نقش اساسی ندارد.

دستگاه کشش ستون فقرات چیست و آیا مفید است؟

دستگاه دکامپرشن یا کشش ستون فقرات برای کاهش فشار روی دیسک طراحی شده است. در برخی بیماران مفید است، ولی باید با تجویز و تحت‌نظر متخصص استفاده شود.

جاانداختن سیاتیک به چه معنی است و آیا مفید است؟

این اصطلاح در بین عموم رواج دارد، اما از نظر علمی دقیق نیست. منظور اغلب، حرکات ناگهانی یا فشارهایی است که باعث صدای مهره یا کاهش موقتی درد می‌شوند؛ ولی اگر عصب واقعاً تحت‌فشار باشد (مثلاً به‌خاطر دیسک)، این روش نه‌تنها مفید نیست، بلکه ممکن است وضعیت را بدتر کند.

وقتی می‌گویند «سیاتیک باید جراحی شود»، یعنی چه چیزی جراحی می‌شود؟

منظور از جراحی سیاتیک، جراحی دیسک بین‌مهره‌ای یا استخوان‌هایی است که روی ریشه‌های عصب فشار می‌آورند – نه خودِ عصب سیاتیک. این جراحی معمولاً باهدف برداشتن فشار از روی عصب و بهبود علائم انجام می‌شود.

آیا درمان سیاتیک با تزریق یا لیزر امکان‌پذیر است؟

بله در برخی بیماران، تزریق داروی ضدالتهاب (مثل کورتون) در اطراف عصب می‌تواند درد سیاتیک را کاهش دهد. در موارد خاص، لیزر دیسک (PLDD) نیز برای کاهش فشار دیسک روی عصب استفاده می‌شود، ولی باید با نظر متخصص و پس از بررسی دقیق انجام شود.

آیا ممکن است سیاتیک پس از درمان دوباره بازگردد؟

بله. اگر علت اصلی مثل ضعف عضلات، دیسک آسیب‌دیده یا سبک زندگی اصلاح نشود، احتمال بازگشت مجدد درد وجود دارد.

آیا نوجوانان هم ممکن است دچار درد سیاتیکی شوند؟

بله ولی نادر است. در نوجوانان، سیاتیک بیشتر به دلیل آسیب‌دیدگی ورزشی، ناهنجاری مادرزادی ستون فقرات، یا مشکلات رشد (مانند اسپوندیلولیستزیس) رخ می‌دهد. در صورت درد تیرکشنده در پا، حتماً باید بررسی تخصصی شود.