سلولهای بنیادی به دلیل توانایی تکثیر و تبدیل به سلولهای آسیبدیده در درمانهای بازسازی بافت و ترمیم آسیبها نقش کلیدی دارند. این سلولها میتوانند با روشهایی مانند پی آر پی ترکیب شوند تا اثرات درمانی بهتری داشته باشند.
سلولدرمانی بهطورکلی در صورت انجام در مراکز معتبر ایمن محسوب میشود و تنها عوارض جدی آن رد پیوند است که بیشتر در پیوندهای سلولی (و نه تزریقهای معمولی سلولهای بنیادی) رخ میدهد، بهویژه زمانی که سیستم خونی بیمار باید جایگزین شود.
معتبرترین روش استخراج سلولهای بنیادی بالغ از مغز استخوان یا خون بندناف است که برای درمان بیماریهای خونی تأیید شدهاند. این سلولها یا از بیمار گرفته میشوند یا از اهداکنندگان از بانکهای سلولی تأمین میشوند.
سلولهای بنیادی چیست؟
سلولهای بنیادی (stem cells) سلولهایی هستند که توانایی تبدیل به انواع مختلف سلولهای بدن را دارند. آنها میتوانند بهصورت مداوم تکثیر شوند و در ترمیم و بازسازی بافتهای آسیبدیده نقش کلیدی ایفا کنند.
این سلولها به طور طبیعی در مناطقی مانند مغز استخوان، بافت چربی، مغز، رگهای خونی، پوست و حتی قلب وجود دارند. تعداد سلولهای بنیادی در بدن در دوران رشد بیشتر است، اما باگذشت زمان و به دلیل پیری یا آسیبهای مختلف، تعداد آنها کاهش مییابد.
بااینحال، در برخی موارد و با استفاده از روشهای پزشکی و درمانی، میتوان تعداد این سلولها را به طور موقت افزایش داد.
سلولهای بنیادی میتوانند یا از بدن فرد استخراج شوند یا از اهداکنندگان در بانکهای سلولی ذخیره گردند تا در صورت نیاز برای درمانهای پزشکی استفاده شوند.
بانک سلولی و نگهداری سلولهای بنیادی
بانک سلولی یا بانک خون بندناف، مرکزی است که خون باقیمانده در بندناف نوزاد را جمعآوری کرده و سلولهای بنیادی آن را برای استفادههای درمانی ذخیره میکند. این سلولها میتوانند در درمان بیماریهایی مانند سرطان خون، تالاسمی، نقص سیستم ایمنی و برخی بیماریهای دیگر کاربرد داشته باشند. بانکهای خون بندناف به دو نوع خصوصی و عمومی تقسیم میشوند.
در بانکهای خصوصی (خانوادگی)، خون بندناف نوزاد برای استفاده شخصی خانواده ذخیره میشود و هزینههای جمعآوری و نگهداری سالانه به عهده خانواده است. نمونههای خون بندناف در این بانکها معمولاً برای ۲۰ سال یا بیشتر در دمای منفی ۱۹۶ درجه سانتیگراد و در شرایط استاندارد منجمد و نگهداری میشوند. برای ذخیرهسازی این خون، باید پیش از زایمان با مرکز مربوطه قرارداد بسته و هماهنگیهای لازم انجام شود.
در بانکهای عمومی، خون بند ناف به صورت رایگان اهدا میشود و برای استفاده عموم ذخیره میگردد. افراد با تطابق ژنتیکی میتوانند از نمونههای ذخیرهشده در این بانکها بهرهمند شوند.
از جمله بانکهای معتبر خون بند ناف در ایران میتوان به بانک خون بند ناف رویان، مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران (بانک سلولهای انسانی و جانوری) و بانک سلولی انستیتو پاستور ایران اشاره کرد.
انواع سلولهای بنیادی و نحوه استخراج آنها
سلولهای بنیادی بر اساس منبع استخراج و میزان توانایی آنها در تبدیل به انواع سلولهای بدن (توان تمایز)، به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند.
| سلول بنیادی | منبع | کاربرد رایج | توان تمایز |
| جنینی | جنین ۵ تا ۷ روزه | تحقیقات پایه، مدلسازی بیماری | پرتوان |
| بندناف | خون یا بافت بندناف | درمان خون، ترمیم بافت | چند توان |
| بالغ | مغز استخوان، چربی و… | کاربردهای درمانی رایج (آرتروز، سرطان خون و…) | چند توان |
| القایی | سلول بالغ (مثلاً پوست) | آینده درمان شخصیسازیشده | پرتوان |
سلولهای بنیادی جنینی (ESCs)
تصویر A سلولهای بنیادی جنینی پس از انجماد و کشت مجدد – تصویر B همان سلولها در شرایط معمولی (بدون انجماد)
🧫 سلولهای بنیادی جنینی از جنین ۵ تا ۷ روزه (مرحله بلاستوسیست) استخراج میشوند که معمولاً در شرایط آزمایشگاهی مانند لقاح مصنوعی (IVF) تولید میشود و نه در نتیجه بارداریهای طبیعی.
🌱این سلولها از نظر قدرت تمایز (توانایی تبدیلشدن به انواع سلولهای بدن)، در بالاترین سطح قرار دارند و به آنها پرتوان (Pluripotent) گفته میشود؛ یعنی میتوانند به تمام سلولهای بدن (مانند سلولهای عصبی، قلب، کبد و…) بهجز سلولهای جفتی تمایز یابند. تنها سلولهایی که بالاتر از آنها قرار میگیرند، سلولهای همه توانی (Totipotent) هستند که در روز اول لقاح وجود دارند و حتی میتوانند کل جنین و جفت را تشکیل دهند.
🔬 بیشتر در تحقیقات پایه و مدلسازی بیماریها به کار میروند، چون هنوز کاربرد بالینی گستردهای ندارند و ملاحظات اخلاقی زیادی هم در موردشان وجود دارد. مشاهده ملاحظات اخلاقی منتشر شده توسط انجمن بینالمللی تحقیقات سلولهای بنیادی (ISSCR)
سلولهای بنیادی خون بندناف (CBSCs)
سلولهای بنیادی مزانشیمی مشتق شده از خون بندناف
👶این سلولها از بافتهای مربوط به تولد مانند خون بندناف، ژلاتین وارتون (در بندناف)، جفت و مایع آمنیوتیک استخراج میشوند.
🌱این سلولها چند توان (Multipotent) هستند؛ یعنی فقط میتوانند به گروه محدودی از سلولها (مثل سلولهای خونی یا سلولهای بافت همبند) تبدیل شوند.
💉 این سلولها ویژگیهایی بین سلولهای بالغ و جنینی دارند. به دلیل دسترسی آسان و عوارض کم، در طب بازساختی بسیار مورد توجهاند و در درمانهایی مانند سرطان خون، کمخونیها، یا ترمیم بافتهای آسیبدیده استفاده میشوند. شامل دو نوع مهماند.
- سلولهای خونساز بندناف (HSCs) : تولید سلولهای خونی (تولید گلبول قرمز، سفید و پلاکت)
- سلولهای مزانشیمی بند ناف (MSCs): تبدیل به استخوان، غضروف، چربی و تاندون و …
در حال حاضر، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) استفاده از سلولهای بنیادی خونساز موجود در خون بندناف را برای درمان برخی بیماریهای خونی، مانند لوسمی و تالاسمی، تأیید کرده است. سلولهای بنیادی جنینی هنوز برای درمانهای بالینی استاندارد تأیید نشدهاند.
سلولهای بنیادی بالغ (Adult Stem Cells)
رشد سلولهای بنیادی بالغ (مزانشیمی) در آزمایشگاه: ابتدا سلولها بهصورت کشیده و منظم رشد میکنند (چپ)، اما باگذشت زمان، شکل آنها تغییر کرده و بهصورت ستارهای یا شبکهای درمیآیند (وسط و راست) که نشاندهندة فعالیت و آمادگی آنها برای تبدیل به بافتهای مختلف است.
🧍 سلولهای بنیادی بالغ از بافتهای مختلف بدن افراد پس از تولد (اعم از کودک، نوجوان یا بزرگسال) استخراج میشوند. منابع رایج آن شامل مغز استخوان، چربی، پوست، دندان و حتی خون محیطی است.
🌱 این سلولها از نظر توان تمایز، معمولاً چند توان یا در برخی موارد تکتوان (Unipotent) هستند؛ یعنی فقط قادرند به همان نوع سلول یا گروه محدودی از سلولهای مشابه تبدیل شوند.
نمونههایی از سلولهای تکتوان یا نیمهچندتوان شامل سلولهای خاص کبد، ریه و پوست هستند که فقط در همان بافت فعالیت دارند.
💉سلولهای بنیادی بالغ در پزشکی بازساختی و درمان بیماریهای مختلف، بهویژه در شرایطی که نیاز به ترمیم یا جایگزینی بافت آسیبدیده وجود دارد، کاربرد گستردهای دارند. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
- سلولهای مزانشیمی (MSC) : قابلاستخراج از مغز استخوان، چربی، دندان و سایر بافتها؛ با توانایی تمایز به سلولهای استخوان، غضروف، تاندون و چربی. کاربرد فراوان در درمان آسیبهای اسکلتی – عضلانی، آرتروز و بازسازی بافت دارد.
- سلولهای خونساز بالغ (HSC): استخراجشده از مغز استخوان یا خون محیطی؛ برای پیوند مغز استخوان در درمان بیماریهای خونی مانند لوسمی، لنفوم و کمخونیهای شدید به کار میرود.
انواع دیگر (بیشتر تحقیقاتی)
- سلولهای عصبی (NSC) : موجود در نواحی خاصی از مغز و نخاع، باقابلیت تبدیل به نورونها و سلولهای گلیال؛ در حال بررسی برای درمان بیماریهای عصبی مانند پارکینسون، ALS و اماس.
- سلولهای اپیتلیال: استخراجشده از پوست، قرنیه، یا دستگاه گوارش؛ در حال بررسی برای ترمیم سوختگیها، زخمهای قرنیه و بازسازی پوششهای مخاطی.
نحوه استخراج سلولهای بنیادی از بافتها
- استخراج از مغز استخوان: این روش به طور معمول از طریق بیوپسی مغز استخوان انجام میشود. پزشک متخصص با استفاده از یک سوزن خاص از مغز استخوان که معمولاً در ناحیه لگن قرار دارد، نمونهای از سلولهای بنیادی جمعآوری میکند. این روش معمولاً تحت بیحسی موضعی انجام میشود.
- استخراج از بافت چربی: در این روش، سلولهای بنیادی چربی از طریق یک فرآیند جراحی ساده که به نام لیپوساکشن شناخته میشود، استخراج میشوند. در این روش، پزشک مقداری از بافت چربی را از ناحیههای مختلف بدن، مانند شکم یا ران، با استفاده از سوزنهای خاص خارج میکند.
- استخراج از پوست: سلولهای بنیادی همچنین میتوانند از پوست استخراج شوند. این فرآیند معمولاً از طریق یک بیوپسی پوستی انجام میشود که در آن نمونهای از بافت پوست برداشته شده و سپس سلولهای بنیادی از آن جدا میشوند.
- استخراج از خون محیطی: سلولهای بنیادی خون محیطی معمولاً از طریق پلاسمافرزیس جمعآوری میشوند. این روش معمولاً برای افراد بزرگسال به کار میرود و در آن خون از بدن فرد گرفته شده و سلولهای بنیادی از آن استخراج میشوند.
سلولهای بنیادی القایی (iPSCs)
🧍 این سلولها در آزمایشگاه از سلولهای بالغ معمولی (مثل پوست) تولید میشوند که با بازبرنامهریزی ژنتیکی، دوباره به حالت پرتوان بازگردانده میشوند.
🌱مانند سلولهای جنینی، پرتوان (Pluripotent) هستند و میتوانند به انواع سلولهای بدن تبدیل شوند.
🔬 آیندهدارترین نوع سلول بنیادی برای درمانهای شخصیسازیشده، ساخت اندامهای آزمایشگاهی، مدلسازی بیماریها و داروسازی
درمان با سلولهای بنیادی چگونه است؟
زمانی که سلولهای بنیادی به بدن تزریق میشوند، بهطورکلی فرآیندهایی رخ میدهد که منجر به ترمیم بافتها و درمان بیماریها میشود. این فرایندها در ادامه توضیح داده شده است.
مهاجرت به محل آسیبدیده
سلولهای بنیادی پس از تزریق به بدن، اولین کاری که انجام میدهند این است که از طریق جریان خون یا بافتهای بدن به ناحیهای که دچار آسیب یا بیماری شده، مهاجرت کنند. این فرایند به طور عمده به دلیل جذب شیمیایی (chemotaxis) است، یعنی سلولهای بنیادی به مواد شیمیایی خاصی که در محل آسیبدیده منتشر میشود، جذب میشوند.
دریافت سیگنال و تشخیص شرایط محیطی
پس از اینکه سلولهای بنیادی به ناحیه آسیبدیده میرسند، آنها به شرایط محیطی و سیگنالهایی که از سلولهای اطراف دریافت میکنند، پاسخ میدهند. سلولهای بنیادی میتوانند وضعیت التهاب، کمبود اکسیژن، یا آسیبدیدگی بافت را تشخیص دهند و به آن واکنش نشان دهند.
تمایز به سلولهای مورد نیاز تحتتأثیر سیگنالهای شیمیایی
یکی از ویژگیهای اصلی سلولهای بنیادی این است که تحتتأثیر سیگنالهای شیمیایی و فیزیکی در محیط آسیبدیده، به انواع مختلف سلولهای تخصصی تبدیل میشوند. مثلاً اگر آسیب در بافت عصبی باشد، سلولهای بنیادی ممکن است به سلولهای عصبی (نورونها) یا سلولهای پشتیبانیکننده (گلیالها) تبدیل شوند. اگر آسیب به بافت عضلانی باشد، به سلولهای عضلانی تبدیل میشوند.
ترشح مواد شیمیایی برای ترمیم
سلولهای بنیادی نهتنها به سلولهای جدید تبدیل میشوند، بلکه میتوانند مواد شیمیایی خاصی نیز ترشح کنند که به فرایندهای ترمیم و بهبودی کمک میکنند. این مواد شامل فاکتورهای رشد، سایتوکینها و فاکتورهای ضدالتهابی هستند که به کاهش التهاب، تحریک تولید عروق جدید و تقویت بازسازی بافت کمک میکنند.
آغاز فرایند بازسازی و ترمیم
سلولهای بنیادی با تکثیر و تمایز به سلولهای جدید در محل آسیبدیده، به بازسازی و ترمیم بافتها کمک میکنند. این فرایند میتواند شامل تولید سلولهای جدید، ایجاد ساختارهای بافتی جدید و بهبود عملکرد اندام آسیبدیده باشد.
حفظ و تنظیم بازسازی
بعد از ترمیم اولیه، سلولهای بنیادی میتوانند همچنان در ناحیه آسیبدیده باقی بمانند و از طریق ترشح مواد شیمیایی به تنظیم فرایند بازسازی کمک کنند. این ممکن است شامل کاهش تدریجی تعداد سلولهای بنیادی در محل یا تکامل به انواع سلولهای دیگر برای بهبود عملکرد باشد.
ارتباط با سیستم ایمنی
سلولهای بنیادی میتوانند با سیستم ایمنی بدن نیز ارتباط برقرار کنند. برخی از آنها میتوانند به تنظیم پاسخ ایمنی و کاهش التهاب کمک کنند. این ویژگی در بیماریهای خودایمنی یا بیماریهایی که ناشی از التهاب مزمن هستند (مثل بیماریهای قلبی، دیابت، و بیماریهای عصبی) بسیار مفید است.
درمان بیماریها با سلولهای بنیادی؛ از یافتههای علمی تا ادعاهای تبلیغاتی
سلولدرمانی در سالهای اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده و گاهی با ادعاهای اغراقآمیز همراه بوده است. اما واقعیت این است که کاربرد سلولهای بنیادی تنها در برخی بیماریها اثباتشده و در بسیاری از موارد، هنوز در مرحله تحقیق یا صرفاً تبلیغات است. در ادامه، بیماریهایی که سلولدرمانی در آنها بهکار میرود را در سه دستهی اصلی معرفی میکنیم: موارد دارای تأییدیه علمی و FDA، درمانهای در حال پژوهش اما موثر (وارد لینک مؤسسه ملی سلامت آمریکا شده و نام بیماری مورد نظر را در کشور ایران سرچ کنید تا وضعیت کارآزمایی بالینی بیماری را مشاهده کنید)، و ادعاهای بدون پشتوانه معتبر.
بیماریهایی که سلولدرمانی برای آنها تأییدیه رسمی دارد
در این بیماریها، سلولدرمانی بهعنوان یک روش درمان استاندارد و پذیرفتهشده توسط سازمانهایی مانند FDA آمریکا یا EMA اروپا یا وزارت بهداشت ایران شناخته شده است. این درمانها معمولاً سالها تحت مطالعه بالینی قرار گرفته و اثربخشی و ایمنی آنها در منابع معتبر پزشکی گزارش شده است.
بیماریهای این گروه شامل موارد زیر است.
- سرطانهای خون: لوسمی لنفوبلاستیک حاد (ALL)، لنفوم سلول B بزرگ، لنفوم فولیکولار، مولتیپل میلوما.
- بیماریهای خونی ارثی: بتا – تالاسمی وابسته به تزریق، کمخونی داسیشکل.
- اختلالات خونی: کمخونی آپلاستیک (از طریق پیوند سلولهای خونساز).
- بیماریهای ایمنی: بیماری گرافت علیه میزبان (GvHD) حاد مقاوم به استروئید.
- آسیبهای پوستی: سوختگیهای عمیق پوستی (مانند درمان با STRATAGRAFT)، زخمهای مخاطی دهان (مانند GINTUIT).
- بیماریهای ژنتیکی نادر: آدرنولکودیستروفی مغزی (CALD)، هموفیلی B، دیستروفی عضلانی دوشن.
🧬 در این گروه از بیماریها، سلولدرمانی معمولاً با استفاده از سلولهای بنیادی خونساز یا بافتی انجام میشود تا عملکرد سیستم خونی، پوست یا قرنیه بازسازی شود. این سلولها از منابعی مانند مغز استخوان یا خون بندناف گرفته میشوند و بسته به نوع بیماری، در قالب پیوند یا تزریق به بیمار منتقل میگردند.
بیماریهایی که سلولدرمانی در آنها موثر است؛ اما تحقیقات همچنان ادامه دارد
در این بیماریها، سلولدرمانی هنوز بهعنوان درمان رسمی تأیید نشده، اما مطالعات بالینی نشان دادهاند که میتواند اثرات مفیدی مانند کاهش درد یا بهبود عملکرد بافتی داشته باشد. هنوز نیاز به مطالعات بیشتر، ارزیابی بلندمدت و تأییدیههای نهایی وجود دارد.
بیماریهای این گروه شامل موارد زیر است.
- آرتروز یا استئوآرتریت (لگن، کمر، گردن و …)
- آسیبهای تاندون و رباط (مانند پارگی ACL، تاندون آشیل، پارگی رباط مچ پا)
- فتق و آسیب دیسک بینمهرهای (گردن یا کمر)
- شکستگی استخوان (با استفاده از پیوندهای حاوی سلول بنیادی)
- دیابت نوع ۱، باهدف بازسازی سلولهای بتا.
- زخمهای مزمن و دیرترمیم (مثل زخم پای دیابتی، زخم فشاری)
- بیماریهای عصبی مانند پارکینسون، اماس و آسیب نخاعی
- دژنراسیون شبکیه چشم (مانند AMD خشک یا مرطوب)
- برخی موارد ناباروری (مانند ترمیم تخمدان یا بیضه، در مراحل اولیه تحقیق)
- کاشت مو و دندان (در فازهای اولیه آزمایشگاهی و پیشبالینی)
- بیماریهای قلبی پس از سکته قلبی
- آسیبهای قرنیه چشم (مانند کمبود سلولهای بنیادی لیمبال)
🧬 در این گروه از بیماریها، سلولهای بنیادی معمولاً باهدف کاهش التهاب، تسریع ترمیم بافتی یا بهبود عملکرد سلولهای آسیبدیده به کار میروند. این سلولها عمدتاً از نوع مزانشیمی (MSCs) هستند که از منابعی مانند چربی، مغز استخوان یا خون بندناف استخراج میشوند و اغلب بهصورت تزریق موضعی یا وریدی به بدن بیمار وارد میشوند.
بیماریهایی که سلولدرمانی برای آنها پشتوانه علمی ندارد (ادعاهای تبلیغاتی)
در این دسته، سلولدرمانی صرفاً بهعنوان ابزار تبلیغاتی معرفی میشود و هیچ شواهد علمی معتبر یا کارآزمایی بالینی قابلاستناد برای آنها وجود ندارد. برخی از این روشها ممکن است نهتنها بیاثر، بلکه گاهی خطرناک باشند.
⚠️ موارد رایج تبلیغاتی شامل موارد زیر است.
- افزایش قد در بزرگسالان
- جوانسازی پوست، رفع چروک یا سفیدشدن دائمی
- درمان همه چیز با سلولدرمانی (از سرطان تا پیری)
- لاغری با سلول بنیادی
- جوانسازی واژن یا درمانهای زیبایی ناحیه تناسلی (مانند واژیلانجلو)
- درمان ناتوانی جنسی یا تقویت عملکرد جنسی
- درمان اوتیسم یا اختلالات رشدی (با شواهد بسیار محدود و هشدارهای FDA)
🧬 هیچ مقالهای پژوهشی این کاربردها را تأیید نکرده است. سازمانهایی مانند ISSCR و FDA بارها هشدار دادهاند که استفاده بیرویه و بدون نظارت سلولهای بنیادی ممکن است منجر به عوارضی مانند عفونت، تومور یا هزینههای بینتیجه شود.
برتری درمان با سلولهای بنیادی نسبت به سایر روش
چگونگی انتقال سلولهای بنیادی به بدن
در درمانهای پزشکی با سلولهای بنیادی، این سلولها میتوانند از دو منبع مختلف تهیه شوند: اتولوگ (سلولهایی که از خود بیمار گرفته میشوند) و آلوژنیک (سلولهایی که از اهداکننده سازگار برداشت میشوند، معمولاً تهیه شده از بانکهای سلولی). روشهای انتقال این سلولهای بنیادی به بدن شامل موارد زیر است. تفاوت این روشها بیشتر در هدف درمانی و نوع محتوای منتقلشده است تا ابزار انتقال.
- تزریق: بهصورت محلولهای مایع داخل مفصل یا ورید
- کاشت (ایمپلنتاسیون): کاشت ممکن است بهصورت جراحی یا از طریق تزریق ژلهای زیستی حاوی سلول انجام شود.
- پیوند سلولهای بنیادی : عمدتاً در بیماریهای خونی یا نقص سیستم ایمنی کاربرد دارد و شامل جایگزینی کل سیستم خونساز بیمار با سلولهای بنیادی سالم (از خود فرد یا از دهنده سازگار) است. پیوند معمولاً بهصورت تزریق وریدی انجام میشود، اما فرایند آن پیچیدهتر بوده و با آمادهسازی بدن (گاهی شیمیدرمانی) و مراقبتهای خاص همراه است.
| روش انتقال | توضیح | کاربرد | |
| تزریق | موضعی | تزریق مستقیم به محل آسیب، نیاز به تکرار جلسات در صورت تشخیص پزشک | آرتروز، دیسک، تاندون |
| وریدی | تزریق به داخل رگ؛ یک جلسه | پیوند، اصلاح ژنتیکی | |
| کاشت | کاشت بافت ساختهشده با سلول بنیادی در بدن از طریق جراحی یا لاپاراسکوپی | مهندسی بافت | |
| پیوند | جایگزینی خون بیمار با خون سالم | بیماریهای خونی | |
تزریق سلولهای بنیادی
تزریق سلولهای بنیادی یکی از رایجترین روشهای انتقال این سلولها به بدن است که معمولاً در کلینیکها و بهصورت سرپایی و بدون نیاز به اتاق عمل انجام میشود، مگر در موارد خاص مانند تزریقهای ستون فقرات. این روش بهطورکلی در دو شکل اصلی موضعی و وریدی صورت میگیرد.
تزریق موضعی
در این روش، سلولهای بنیادی مستقیماً به ناحیه آسیبدیده تزریق میشوند تا به ترمیم بافت، کاهش التهاب و بازسازی سلولهای آسیبدیده کمک کنند. این روش معمولاً در بیماریهای عضلانی – اسکلتی مانند آرتروز زانو، آسیبهای دیسک بینمهرهای، پارگی تاندون یا رباطها استفاده میشود.
تزریق موضعی معمولاً تحت هدایت تصویربرداری انجام میشود تا دقت و اثربخشی آن افزایش یابد. تحت هدایت سونوگرافی برای بافتهای سطحی (مثل زانو، شانه) و تحت هدایت فلوروسکوپی برای ساختارهای عمقی مانند ستون فقرات.
تزریق وریدی
در این روش، سلولهای بنیادی از طریق رگ وارد جریان خون میشوند. هدف آن است که سلولها در سراسر بدن گردش کنند و به نواحی هدف، از جمله مغز استخوان، برسند و در آنجا مستقر شوند. این نوع تزریق معمولاً در دو هدف درمانی زیر مورد استفاده قرار میگیرد.
- در پیوند سلولهای بنیادی خونساز
برای بیماریهایی مانند لوسمی، تالاسمی، نقص ایمنی مادرزادی. سلولهای بنیادی پس از آمادهسازی بیمار (شیمیدرمانی) از طریق رگ وارد بدن میشوند و سیستم خونی جدید را تشکیل میدهند.
- در سلولدرمانی همراه با اصلاح ژنتیکی
در این روش، سلولهای بنیادی ابتدا از بدن بیمار استخراج شده، در آزمایشگاه ژن معیوب آنها اصلاح میشود (مثلاً در تالاسمی یا SCID) و سپس مجدداً از طریق رگ به بدن بازگردانده میشوند. این نوع تزریق در حقیقت بخشی از یک فرایند درمانی ژنی است که پایه آن سلولهای بنیادی هستند.
کاشت سلولهای بنیادی
در روش کاشت سلولهای بنیادی، ابتدا سلولها در آزمایشگاه بر روی داربستهای زیستی (مواد زیستسازگار) رشد داده میشوند تا بافت جدیدی ساخته شود. این داربستها به سلولها کمک میکنند تا بهدرستی تکثیر شوند و ساختار جدیدی ایجاد کنند. سپس این بافتها به طور جراحی در محل آسیبدیده بدن پیوند زده میشوند.
این روش معمولاً برای ترمیم سوختگیهای شدید پوست، ترمیم عضلات آسیبدیده یا حتی بازسازی مثانه به کار میرود. کاشت سلولهای بنیادی معمولاً در اتاق عمل انجام میشود و برای درمان آسیبهای جدی یا بازسازی بافتها بسیار مؤثر است.
پیوند سلولهای بنیادی
پیوند سلولهای بنیادی یک روش درمانی است که هدف آن جایگزینی کامل یا تقویت سیستم خونساز بدن بیمار است، نه صرفاً درمان یک ناحیه خاص. بهاینترتیب، پیوند میتواند به تغییر و بازسازی کل سیستم خونی بیمار کمک کند.
این سلولها معمولاً از مغز استخوان یا خون محیطی گرفته میشوند و پس از آمادهسازی بیمار، به بدن او تزریق میشوند. آمادهسازی بیمار شامل درمانهایی مانند شیمیدرمانی یا پرتودرمانی است که هدف آن ازبینبردن سلولهای بیمار یا سرکوب سیستم ایمنی بدن قبل از دریافت سلولهای جدید است.
در پیوند سلولهای بنیادی، سلولها به طور معمول از طریق تزریق وریدی به جریان خون وارد میشوند و پس از رسیدن به مغز استخوان، شروع به تولید سلولهای خونی سالم میکنند.
استفاده از فرآوردههای ترشحی سلولهای بنیادی (بهصورت کرم یا سرم)
در برخی محصولات آرایشی و درمانهای پژوهشی، بهجای استفاده از سلولهای بنیادی زنده، از ترکیبات مشتقشده از آنها بهصورت تزریق، کرم، ژل یا سرم استفاده میشود. بااینحال، این ترکیبات فاقد سلول زنده هستند و تنها حاوی مواد ترشحشده از سلولها هستند. این ترکیبات معمولاً شامل موارد زیر هستند.
- اگزوزومها: ذرات بسیار ریز که حاوی پیامرسانهای سلولی، پروتئین و RNA هستند
- فاکتورهای رشد: موادی که به رشد، ترمیم یا کاهش التهاب در بافت کمک میکنند.
- سیتوکینها و کموکینها: مولکولهای تنظیمکننده سیستم ایمنی و ترمیم بافت.
این ترکیبات بیشتر در زمینههایی مانند ترمیم پوست، سوختگی، التهاب، تحقیقات قلب و اعصاب، و همچنین در محصولات آرایشی با برچسبهایی مانند “Stem Cell Extract” یا “Exosome-based” دیده میشوند. این فرآوردهها ممکن است مفید باشند، اما اثربخشی آنها در مقایسه با درمانهای بالینی سلولهای بنیادی هنوز به طور کامل تأیید نشده و در بیشتر موارد بهعنوان مکمل درمان در نظر گرفته میشوند تا درمان اصلی.
ترکیب رایج سلولهای بنیادی با درمانهای دیگر
یکی از بخشهای جالب و کاربردی در درمانهای بازساختی، استفاده از سلولهای بنیادی در کنار روشهای درمانی دیگر است. این ترکیبها کمک میکنند تا نتیجه درمان بهتر شود، شرایط ترمیم بافت آسیبدیده مناسبتر شود، سلولهای تزریقشده عملکرد قویتری داشته باشند و مدت بیشتری در محل آسیب باقی بمانند. همچنین میتوانند باعث کاهش درد و التهاب بعد از تزریق شوند. انتخاب این روشها به نوع آسیب و وضعیت هر بیمار بستگی دارد و بهصورت هدفمند انجام میشود. در ادامه این روشها توضیح داده شده است.
پلاسمای غنی از پلاکت (PRP)
پلاسمای غنی از پلاکت یکی از رایجترین روشهای کمکی در کنار سلولهای بنیادی است. این ماده از خون خود فرد گرفته میشود و مقدار زیادی فاکتور رشد دارد. وقتی همراه با سلولهای بنیادی تزریق میشود، باعث فعالشدن آنها، افزایش رشد و بهترشدن عملکردشان میشود. به همین دلیل، روند ترمیم زخم و بازسازی بافت را سریعتر میکند.
بهعنوان نمونه، در درمان آسیبهای آرنج مانند آرنج تنیسبازان، تزریق PRP بهصورت مجزا یا همراه با سلولهای بنیادی بهکار میرود تا روند کاهش التهاب و ترمیم تاندونها سریعتر انجام شود.
سرم شرطیشده اتولوگ (ACS)
این سرم هم از خون خود فرد تهیه میشود و بیشتر برای کاهش التهاب به کار میرود. وقتی همراه سلولهای بنیادی استفاده شود، به ایجاد شرایط بهتر برای فعالیت آنها در محل آسیب کمک میکند و عملکردشان را بهبود میدهد.
هیالورونیک اسید (HA)
هیالورونیک اسید معمولاً در درمان آرتروز و مشکلات مفصلی مثل زانو، لگن، شانه، آرنج، مچ دست و پا کاربرد دارد. این ماده باعث روانشدن حرکت مفصل میشود و وقتی با سلولهای بنیادی ترکیب میشود، به ماندگاری بهتر آنها در محل تزریق کمک میکند و اثر درمان را بیشتر میکند.
ژلها و اسکفولدهای طبیعی مثل کلاژن یا آلوژل
در بعضی از موارد که نیاز است سلولهای بنیادی دقیقاً در یک محل خاص باقی بمانند، از ساختارهایی مثل ژل یا داربستهای طبیعی استفاده میشود. این مواد کمک میکنند سلولها بهتر به محل آسیب بچسبند و راحتتر رشد کنند یا به سلولهای دیگر تبدیل شوند.
اکسیژندرمانی یا اوزوندرمانی
این روشها معمولاً قبل یا بعد از تزریق سلولهای بنیادی انجام میشوند. اکسیژن یا ازون با بهتر کردن گردش خون و کمکردن التهاب، شرایط مناسبی برای سلولها ایجاد میکنند تا عملکرد بهتری داشته باشند.
فاکتورهای رشد یا داروهای محرک تولید سلول بنیادی مثل G-CSF
در بعضی مواقع، قبل از اینکه سلولهای بنیادی از بدن بیمار گرفته شوند، از داروهایی مثل G-CSF استفاده میشود تا مغز استخوان تحریک شود و تعداد بیشتری سلول بنیادی تولید کند. این کار باعث میشود سلولهای بیشتری برای تزریق در اختیار پزشک باشد.
لیزر کمتوان و امواج رادیوفرکانسی (RF)
این تکنولوژیها بیشتر در فیزیوتراپیهای پیشرفته استفاده میشوند. بعد از تزریق سلولهای بنیادی، از آنها برای تحریک بافت آسیبدیده، بهبود خونرسانی و بالابردن اثربخشی درمان استفاده میشود. این کار میتواند روند ترمیم را سریعتر و بهتر کند.
اگزوزومها
اگزوزومها کیسههای بسیار ریز سلولی هستند که حاوی فاکتورهای رشد، پروتئینها و RNAهای ترمیمی بوده و نقش مهمی در بازسازی بافت و کاهش التهاب دارند.
این ذرات زیستی، بدون سلول زنده هستند و به همین دلیل با بدن سازگاری بالایی دارند و معمولاً روش ایمنی به شمار میروند. ترکیب اگزوزومتراپی با روشهایی مثل سلولهای بنیادی، اثربخشی درمان را افزایش داده و روند ترمیم را سریعتر و پایدارتر میکند.
ارتوکینتراپی
ارتوکین محیط ضدالتهابی و حمایتکننده برای سلولهای بنیادی فراهم میکند و باعث میشود عملکرد آنها در بازسازی بافت آسیبدیده بهتر شود. ترکیب سلولهای بنیادی و ارتوکینتراپی معمولاً در بیماریهایی مثل آرتروز و آسیبهای تاندون کاربرد دارد.
محدودیت و ممنوعیت تزریق سلولهای بنیادی
تزریق سلولهای بنیادی روشی پیشرفته برای درمان برخی بیماریهاست، اما به شرایط خاصی نیاز دارد تا ایمن و مؤثر باشد. در ادامه، محدودیتهای مرتبط با سلامت جسمانی، سن، بیماریهای ممنوعه، و سایر موارد شرح داده میشود.
شرایط سلامت عمومی بیمار
بیمار باید از سلامت عمومی مناسبی برخوردار باشد، از جمله سیستم ایمنی پایدار و عدم وجود عفونت فعال. نقص ایمنی یا ضعف شدید جسمانی ممکن است مانع درمان شود.
محدودیت سنی
محدودیت سنی خاصی برای درمان با سلولهای بنیادی وجود ندارد، اما افراد زیر ۶۰-۷۰ سال به دلیل سلامت بهتر، معمولاً نتایج بهتری دارند. کودکان نیز در برخی موارد مانند بیماریهای خونی کاندیدای این درمان هستند.
بیماریها، شرایط پزشکی و مصرف داروهای خاص
عفونتهای فعال، بیماریهای خودایمنی کنترلنشده، سرطان فعال، بیماریهای شدید قلبی، کبدی یا کلیوی، اختلالات انعقادی، آلرژی شدید و مصرف داروهای سرکوبگر ایمنی یا شیمیدرمانی میتوانند با درمان سلولهای بنیادی تداخل داشته یا خطرات جدی ایجاد کنند.
زنان باردار
تزریق سلولهای بنیادی در دوران بارداری معمولاً به دلیل خطرات احتمالی برای جنین و مادر ممنوع است، مگر در موارد استثنایی با ارزیابی دقیق پزشکی.
وضعیت روانی بیمار
درصورتیکه بیمار از وضعیت روانی ناپایداری برخوردار باشد، ممکن است قادر به همکاری در فرایند درمان نباشد و این موضوع میتواند تأثیر منفی بر نتایج درمان بگذارد.
عوارض احتمالی درمان با سلولهای بنیادی
درمان با سلولهای بنیادی، مانند پیوند سلولهای خونساز یا تزریق سلولهای مزانشیمی، میتواند بسیار مؤثر باشد، اما مانند هر روش درمانی ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد. در ادامه، عوارض کوتاهمدت و عوارض بلندمدت نادر توضیح داده میشود.
عوارض کوتاهمدت
عوارض کوتاهمدت معمولاً در روزهای اول یا هفتههای ابتدایی پس از درمان رخ میدهند و اغلب موقتی هستند و شامل موارد زیر است.
- تهوع و استفراغ: بهویژه پس از پیوند یا تزریق وریدی که ممکن است با دارو کنترل شود.
- درد یا ناراحتی در محل تزریق: مانند سوزش یا حساسیت در محل ورود کاتتر یا تزریق موضعی.
- تب یا لرز: به دلیل واکنش سیستم ایمنی به سلولهای تزریقی که معمولاً خفیف است.
- خستگی و ضعف: ناشی از تأثیر درمان بر بدن یا مراحل آمادهسازی (مثل شیمیدرمانی).
- خونریزی یا کبودی: بهویژه در پیوند خونساز، به دلیل کاهش موقت پلاکتها.
- عفونت: خطر عفونت تا زمانی که سیستم ایمنی بهبود یابد، افزایش مییابد.
- رد پیوند: در پیوند سلولهای بنیادی آلوژنیک، سیستم ایمنی بدن بیمار ممکن است سلولهای اهداکننده را بهعنوان «بیگانه» شناسایی کرده و تلاش کند آنها را از بدن دفع کند. رد پیوند معمولاً یک عارضه کوتاهمدت است که در اوایل بعد از پیوند رخ میدهد و نیاز به درمان فوری دارد. این مشکل در تزریقها یا کاشتهای ساده که سلولها از خود بیمار یا منابع سازگارتر هستند، کمتر بروز میکند.
عوارض بلندمدت نادر
عوارض بلندمدت زیر کمتر شایع هستند، اما ممکن است در برخی بیماران رخ دهند.
- بیماری پیوند علیه میزبان: در پیوند سلولهای بنیادی آلوژنیک، سلولهای اهدایی ممکن است به سیستم ایمنی بدن بیمار حمله کرده و به بافتهای مختلف او آسیب برسانند. این وضعیت میتواند علائمی مانند بثورات پوستی، مشکلات گوارشی و آسیب به سایر ارگانها ایجاد کند. این عارضه در روشهای معمولی مانند تزریق یا کاشت که سلولها از خود بیمار یا منابع سازگارتر هستند، کمتر مشاهده میشود.
- نارسایی پیوند: در مواردی نادر، سلولهای بنیادی ممکن است عملکرد مورد انتظار را نداشته باشند.
- تشکیل تومور: در درمانهای خاص (مثل استفاده از سلولهای مزانشیمی)، خطر بسیار نادر تشکیل تومورهای غیرطبیعی وجود دارد.
- اختلالات ایمنی مزمن: تغییرات طولانیمدت در سیستم ایمنی که ممکن است نیاز به درمان مداوم داشته باشد.
- عوارض ارگانها: آسیب به کبد، ریه، یا قلب در موارد نادر، بهویژه اگر بیمار شیمیدرمانی سنگین دریافت کرده باشد.
هزینه درمان با سلولهای بنیادی و اثربخشی در برابر هزینه
درمان با سلولهای بنیادی، بهویژه برای بیماریهای پیچیده، گسترش زیادی داشته است. بااینحال، هزینههای آن – شامل جمعآوری، ذخیرهسازی و آمادهسازی بیمار – ممکن است بالاتر از روشهای سنتی باشد. این هزینهها به چالش بزرگی برای استفاده گسترده از این درمانها تبدیل شدهاند.
باوجود هزینههای بالا، اثربخشی در برابر هزینه همچنان معیار مهمی است. درحالیکه سلولهای بنیادی در درمان برخی بیماریها مانند بیماریهای خونی یا مفصلی نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند، اثربخشی بلندمدت و دوره نقاهت کوتاهتر آنها را به گزینهای بهصرفهتر تبدیل میکند.
در برخی موارد نیز، درمان با سلولهای بنیادی میتواند هزینههای درمانهای طولانیمدت یا جراحیهای پیچیده را کاهش دهد و به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کند. در نهایت، ارزیابی هزینه و اثربخشی به نوع بیماری، مرحله درمان و نتایج بلندمدت آن بستگی دارد.
چگونه سلولهای بنیادی بدن را سالم و فعال نگه داریم؟
سلولهای بنیادی در بدن مانند یک «ذخیره بازسازی طبیعی» عمل کرده و نقش مهمی در ترمیم و بازسازی بافتهای آسیبدیده دارند. با افزایش سن، استرسهای مزمن، تغذیه نامناسب یا مصرف دخانیات، عملکرد این سلولها ممکن است کاهش یابد یا تعداد آنها کمتر شود. هرچند در حال حاضر هیچ روش قطعی و علمی اثباتشدهای برای افزایش مستقیم تعداد سلولهای بنیادی یا حفظ سلامت کامل آنها وجود ندارد، رعایت برخی اصول در سبک زندگی میتواند به حفظ شرایط مناسب برای عملکرد بهتر این سلولها کمک کند:
- رژیم غذایی متعادل شامل پروتئینهای کمچرب، سبزیجات، میوهها و غلات کامل در حفظ سلامت سلولها مؤثر است.
- ترک دخانیات به دلیل خاصیت سرطانزایی آن از آسیب به سلولهای بنیادی جلوگیری میکند.
- مصرف محدود نوشیدنیهای الکلی؛ بر اساس توصیه انجمن سرطان آمریکا، حداکثر دو نوشیدنی در روز برای مردان و یک نوشیدنی در روز برای زنان مجاز است.
- محافظت از پوست در برابر نور فرابنفش خورشید یا استفاده از تختهای برنزه ضروری است تا از آسیب سلولی جلوگیری شود.
- دریافت واکسنهای ضروری برای پیشگیری از برخی ویروسها نقش مهمی در سلامت کلی بدن و عملکرد سلولهای بنیادی دارد.
- مدیریت استرس از طریق فعالیتهایی مانند ورزش منظم یا مدیتیشن، میتواند به حفظ تعادل در عملکرد سلولهای بنیادی کمک کند.
- مصرف مکملها و ویتامینها؛ اگرچه برخی مطالعات در حال بررسی اثر آنها بر سلامت سلولهای بنیادی هستند، اما تاکنون شواهد کافی برای افزایش تعداد این سلولها از طریق مکملها وجود ندارد.
سؤالات متداول
کاشت مو با سلولهای بنیادی چقدر از لحاظ علمی معتبر است؟
کاشت مو با سلولهای بنیادی هنوز در مراحل تحقیقاتی است و نتایج آن در مقایسه با روشهای سنتی مانند پیوند مو محدود است. اگرچه برخی مطالعات اولیه نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند، اما نیاز به تحقیقات بیشتر برای تأیید اثربخشی آن وجود دارد.
آیا استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان بیماریهای ژنتیکی ممکن است باعث بروز اختلالات ژنتیکی جدید در نسلهای بعدی شود؟
استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان بیماریهای ژنتیکی ممکن است منجر به تغییرات ژنتیکی شود که اثرات آنها ممکن است در نسلهای بعدی مشاهده نشود. بااینحال، این نوع درمانها تحت نظارت دقیق قرار دارند و خطرات ژنتیکی معمولاً با آزمایشهای دقیق قبل از درمان به حداقل میرسد.
آیا استفاده از سلولهای بنیادی در درمان بیماریهای خاص (مثل سرطان) میتواند خود منجر به ایجاد سرطان یا اختلالات دیگر شود؟
استفاده از سلولهای بنیادی در درمان بیماریها همچنان با ریسکهایی همراه است، از جمله احتمال تبدیل سلولها به تومور. این موضوع بهویژه در پیوند سلولهای بنیادی آلوژنیک مهم است که ممکن است موجب بروز سرطان یا اختلالات دیگر شود.
چه استانداردهایی برای انتخاب و اعتبار سلولهای بنیادی در فرایندهای درمانی وجود دارد و چگونه میتوان از تقلب یا استفاده از سلولهای نامناسب جلوگیری کرد؟
انتخاب سلولهای بنیادی برای درمان باید طبق استانداردهای دقیق بالینی و با استفاده از منابع معتبر، مانند بانکهای سلولی تحت نظارت دولتی، انجام شود. جلوگیری از تقلب از طریق سیستمهای تأییدیه و آزمایشهای بیولوژیکی مناسب انجام میشود تا کیفیت و ایمنی درمان حفظ شود.
دسترسی به سلولهای بنیادی معتبر در ایران چگونه است؟
دسترسی به سلولهای بنیادی معتبر در ایران از طریق بانکهای سلولی و مراکز درمانی تحت نظارت وزارت بهداشت فراهم است. این مراکز برای درمان بیماریهای خاص مانند بیماریهای خونی و نقصهای ایمنی فعالیت میکنند و درمانها تحت نظارت دقیق علمی و اخلاقی انجام میشود.
درمانهای نوظهور غیر از سلولهای بنیادی شامل چه روشهایی هستند؟
درمانهای نوظهور غیر از سلولهای بنیادی شامل روشهای پیشرفتهای مانند ژندرمانی، ایمونوتراپی، نانو درمانی و ویرایش ژنتیکی هستند که باهدف درمان دقیقتر و هدفمندتر بیماریها و کاهش عوارض جانبی به کار میروند.
آیا سلولهای بنیادی میتوانند برای درمان آرتروز شست پا موثر باشند؟
بله، تحقیقات بالینی نشان دادهاند که تزریق سلولهای بنیادی مزانشیمی به ناحیه آسیبدیده میتواند به کاهش التهاب، تسکین درد و بهبود عملکرد مفصل در بیماران مبتلا به آرتروز شست پا کمک کند. معمولاً این سلولها به صورت موضعی به مفصل تزریق میشوند و میتوانند با داروها یا روشهای دیگر مانند هیالورونیک اسید ترکیب شوند تا اثر درمانی بهتری داشته باشند.